Το Μπρούμα στην πρώτη οθωμανική απογραφή της Πελοποννήσου (1460-1463) (Μέρος B΄)

   Όπως ανέφερα στο πρώτο μέρος αυτής της σειράς αναρτήσεων, οι οικισμοί της Ηλείας ήταν χωρισμένοι κατά την εποχή που διενεργήθηκε η απογραφή, σε τέσσερις περιφέρειες: του Χλεμουτσίου, του Γουμέρου, του Αγίου Ηλία και του Γάτσικου.

   Η περιφέρεια του Γουμέρου περιελάμβανε δύο πολυπληθείς πόλεις με αμιγή ελληνικό πληθυσμό, το Γούμερο και το Χελιδόνι. Πρόκειται για την δεύτερη και την πέμπτη αντίστοιχα μεγαλύτερη πόλη της Πελοποννήσου εκείνη την εποχή. Οι υπόλοιποι οικισμοί ήταν μικρού έως μεσαίου μεγέθους.

   Ανάμεσα σε αυτά τα χωριά με τις ελάχιστες οικογένειες καταγράφεται και το Bruma, αποτελούμενο από 7 οικογένειες Αρβανιτών, δηλαδή αλβανόφωνων Χριστιανών. Τα ονόματα των αρχηγών των εστιών του οικισμού καταγράφονται στο τουρκικό κείμενο ως εξής (σ. 395):

  

ḳarye-i Bruma ez cemā’at-i Arnavudan, ḫāṣṣa-ı Mīrlivā

Andriya Bruma

Yani Bruma

Petros veled-i o

Domeniḳa Bruma

Kolimanos birāder-i o

Yorgi Ipṣarı

Kosta birāẕer-ı o

mücerred Pavlos Bruma

ḫāne 7

mücerred 1

Δηλαδή

Χωριό Μπρούμα από την (πληθυσμιακή) ομάδα των Αρβανιτών, χας του μιρλιβά.

Ανδρέας Μπρούμας

Γιάννης Μπρούμας

Πέτρος, γιος του προηγούμενου

Δομήνικος Μπρούμας

Κολιμάνος, αδελφός του προηγούμενου

Γιώργης Ψάρης

Κώστας, αδελφός του προηγούμενου

ανύπανδρος Παύλος Μπρούμας

Εστίες 7

Ανύπανδρος 1

Όπως και όλα τα υπόλοιπα χωριά της περιφέρειας Γουμέρου, το Μπρούμα αποτελεί μέρος του χας που έχει παραχωρηθεί στον μιρλιβά. Με τον όρο χας εννοείται κτήμα παραχωρημένο από τον Σουλτάνο που αποφέρει στον κάτοχό του εισόδημα άνω των 100.000 ακτσέδων (ασημένιων νομισμάτων). Ο μιρλιβάς ήταν στρατιωτικός βαθμός της οθωμανικής αυτοκρατορίας, που αντιστοιχεί στον υποστράτηγο. Στην συγκεκριμένη περίπτωση αναφέρεται στον Sinān Beg bin Elvān Beg, διοικητή του Μοριά.

Παρατηρούμε, καταρχάς, ότι πέντε άτομα φέρουν το επώνυμο Μπρούμας, ανήκουν δηλαδή στην ίδια οικογένεια. Πρόκειται προφανώς για αδέλφια και πατέρες-γιους που μετακινήθηκαν μαζί με τις οικογένειές τους και εγκαταστάθηκαν στο συγκεκριμένο τόπο. Δεν μπορούμε, επομένως, παρά να μιλάμε για ειρηνική εγκατάσταση, εφόσον όπως θα φανεί και στην συνέχεια, έχουμε και ενδείξεις καλλιέργειας της γης. Οι δύο αρχηγοί εστιών με το επώνυμο Ψάρης θα πρέπει να θεωρηθούν μάλλον μέλος της φατρίας, πιθανώς μέσω γάμου. Είναι εμφανές ότι, με εξαίρεση τα Δομήνικος και Κολιμάνος, όλα τα βαπτιστικά ονόματα είναι ελληνικά χριστιανικά.

Είναι προφανές ότι η ονομασία του χωριού, η οποία διατηρήθηκε επί αιώνες και μέχρι το 1915, οφείλεται στο επώνυμο των πρώτων αυτών οικιστών. Δεν είναι τυχαίο, άλλωστε, ότι το όνομα του χωριού χρησιμοποιείται προφορικά στην γενική πτώση (Στου Μπρούμα, Από του Μπρούμα), υποδεικνύοντας ότι αρχικά αναφερόταν σε ανθρωπωνύμιο (βλ. και σ. 13). Εξάλλου, είναι προφανές ότι στα ελληνικά η λέξη αυτή δεν σημαίνει τίποτα. Προέρχεται είτε από την αρβανίτικη λέξη brumë (ζύμη) ή από την επίσης αρβανίτικη λέξη brymë (ομίχλη, πάχνη) (σ. 88). Πιθανώς, το επώνυμο της φατρίας των οικιστών του χωριού ήταν στην πραγματικότητα παρατσούκλι (σαν να λέμε στα ελληνικά "Ψωμάς")

Όσον αφορά τον συνολικό αριθμό των κατοίκων του οικισμού, το κατάστιχο δεν δίνει κανένα απολύτως στοιχείο. Ο αριθμός των μελών της οικογένειας δεν είχε καμμία σημασία για το οθωμανικό κράτος, που υπολόγιζε τους φόρους ανά οικογένεια, ανεξάρτητα από το μέγεθός της. Μέχρι στιγμής, οι μελετητές προτείνουν διάφορους αριθμούς για τα μέλη κάθε εστίας, από 3.5 ως 7. Με δεδομένο ότι ένας από τους 7 ενήλικους άρρενες του οικισμού είναι ανύπανδρος (και προφανώς κατοικεί μαζί με τους γονείς του) προκύπτει ένα σύνολο κατοίκων από 26 (7*3.5+1) ως 50 (7*7+1) άτομα.

Η πρακτική της διάκρισης ανάμεσα σε Έλληνες και Αρβανίτες στην απογραφή αυτή, κατά τον δρ. Λιακόπουλο, έχει ως αιτία την ιδιαίτερη φορολογική μεταχείριση των Αρβανιτών, οι οποίοι πλήρωναν 20 ακτσέδες (ασημένια νομίσματα) ανά οικογένεια. Αντίστοιχα, κάθε ελληνική οικογένεια όφειλε 25 ακτσέδες (σ. 214). Η πρακτική αυτή της φορολογικής ελάφρυνσης των Αρβανιτών φαίνεται πως είχε τις ρίζες της σε αντίστοιχη υστεροβυζαντινή. Στην επόμενη απογραφή του 1514, όταν η ενσωμάτωση των Αρβανιτών είχε ολοκληρωθεί, δεν γίνεται διάκριση ανάμεσα στις δύο πληθυσμιακές ομάδες (σ. 221).

Η εμφάνιση των αρβανίτικων πληθυσμών στον ελλαδικό χώρο ξεκινά με την άφιξή τους κατά το 1315 στις ορεινές περιοχές της Θεσσαλίας. Στα μέσα του 14ου αι. καταγράφεται μικρός αριθμός Αρβανιτών στην κεντρική Πελοπόννησο, ενώ το 1394-5 αναφέρεται ότι 10.000 Αρβανίτες έφτασαν στον Ισθμό και ζήτησαν από τον Δεσπότη του Μυστρά Θεόδωρο Β΄ Παλαιολόγο άδεια να εγκατασταθούν στην Πελοπόννησο. Το δεύτερο και σημαντικότερο κύμα εγκατάστασης στην Πελοπόννησο σημειώθηκε το 1418 (σσ. 212-213). Οι νέοι αυτοί πληθυσμοί κάλυψαν το δημογραφικό κενό που είχε δημιουργηθεί στην Πελοπόννησο από τους συνεχείς πολέμους, αλλά και τις λοιμικές νόσους (σ. 214).

Θα πρέπει, επομένως, να τοποθετήσουμε την εγκατάσταση στην περιοχή της φατρίας Μπρούμα πιθανότερα κατά την τελευταία διείσδυση Αρβανιτών στην Πελοπόννησο, αν όχι  αργότερα. Δεν θα ήταν άτοπο να θεωρήσουμε ότι, αν το 1418 εισήλθε μεγάλος αριθμός στο Μοριά, θα πρέπει να μεσολάβησε κάποιο χρονικό διάστημα, ώσπου να βρουν την κατάλληλη περιοχή και να αποφασίσουν να εγκατασταθούν (σ. 214). Σε κάθε περίπτωση, θα πρέπει να τοποθετήσουμε την δημιουργία του οικισμού στις πρώτες δεκαετίες του 15ου αι. Δεν είναι, με άλλα λόγια, ξεκάθαρο αν τα άτομα που απογράφηκαν το 1460-63 είναι η πρώτη γενιά οικιστών ή οι απόγονοί τους.

Σιωπή χαρακτηρίζει το κατάστιχο και ως προς την ακριβή θέση του οικισμού. Ίσως γνωρίζετε πολλοί την προφορική παράδοση που αναφέρει ότι το χωριό μεταφέρθηκε στην σημερινή του θέση από την τοποθεσία Παλιοχώρι λόγω επιδημίας. Αν υπάρχει κάποια βάση στην ιστορία αυτή, πρέπει να υποθέσουμε ότι η εγκατάσταση της αρβανίτικης φατρίας Μπρούμα έγινε αρχικά σε εκείνη την παλαιά θέση; Ίσως έχει κάποια σημασία να παρατηρήσουμε ότι άλλες αρβανίτικες εγκαταστάσεις της περιοχής, όπως το Λαντζόι, το Κρεκούκι, το Σμίλα κ. ά. βρίσκονται σε πλαγιές λόφων και όχι σε βυθισμένα σημεία, όπως η σημερινή θέση του χωριού μας. Η τοποθεσία Παλιοχώρι μοιάζει περισσότερο με τις θέσεις των άλλων οικισμών. Γενικά, πάντως, από την απογραφή καθίσταται φανερό ότι υπήρχε η τάση οι αρβανίτικοι πληθυσμοί να εγκαθίστανται σε πεδινές περιοχές, κοντά σε διαθέσιμες καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Αντίθετα, οι ελληνικοί οικισμοί κατελάμβαναν τις ορεινές και πιο οχυρές θέσεις (σ. 221). Παραδείγματος χάρη, στην επαρχία Γουμέρου, στην οποία όπως είπαμε ανήκε το Μπρούμα, τα τρία κυριότερα ελληνικά χωριά (Χελιδόνι, Ώλενα και Γούμερο) βρίσκονται στα ορεινά και μάλιστα σε τειχισμένες θέσεις. Αντίθετα, οι αρβανίτικοι οικισμοί απλώνονται στην συντριπτική τους πλειοψηφία στην μακρόστενη κοιλάδα που ανοίγεται στις δυτικές υπώρειες του όρους Φολόη, από το Σόπι μέχρι την Μιράκα.

Στο τρίτο μέρος θα αναφερθούμε πιο αναλυτικά στο θέμα της παρουσία Αρβανιτών στην Ηλεία. 

(οι εντός παρένθεσης σελίδες παραπέμπουν στο βιβλίο του δρ. Λιακόπουλου)

Το Μπρούμα στην πρώτη οθωμανική απογραφή της Πελοποννήσου (1460-1463) (Μέρος Α΄)

   Με τις υποχρεώσεις να γίνονται όλο και πιο πιεστικές, αλλά ταυτόχρονα και με την έρευνα να προχωράει σε όλο και πιο ουσιαστικά μονοπάτια, το ιστολόγιο έμεινε επί δύο και πλέον χρόνια σιωπηλό. 
    Η επιστροφή θα γίνει με μια σειρά αναρτήσεων, οι οποίες θα αφορούν τα νέα στοιχεία που προέκυψαν για το χωριό μας, αλλά και για την Πελοπόννησο συνολικά, μετά την δημοσίευση τον Δεκέμβριο του 2019 της συμπληρωμένης μορφής της διδακτορικής διατριβής του οθωμανολόγου δρ. Γεωρ. Λιακοπούλου υπό τον τίτλο  The Early Ottoman Peloponnese: A study in the light of an annotated editio princeps of the TT10-1/14662 Ottoman taxation cadastre (ca. 1460-1463). Στην μελέτη αυτή παρουσιάζεται και σχολιάζεται για πρώτη φορά το πλήρες κείμενο της απογραφής που διεξήγαγαν οι Οθωμανοί μετά την κατάκτηση της Πελοποννήσου μεταξύ των ετών 1460 και 1463.

                                                                      Εισαγωγικά

Το κατάστιχο αποτελείται σήμερα από δύο μέρη, που προέκυψαν από τον διαμελισμό του κατά την δεκαετία του 1930. Από αυτά, το πρώτο με την αρχειακή ονομασία TT10 βρίσκεται στα Πρωθυπουργικά Οθωμανικά Αρχεία της Κωνσταντινούπολης, ενώ το δεύτερο (1/14662) φυλάσσεται στο Τμήμα Ανατολικών Συλλογών της Εθνικής Βιβλιοθήκης Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου στη Σόφια (σ. 5).

Συνολικά απογράφονται 667 οικισμοί, χωρισμένοι σε 18 περιφέρειες: Καλάβρυτα (Kalavrita), Μυστράς (Mizisra), Μουχλί (Miḫlu), Βλαχέρνα (Bejenik), Αίγιο (Voştiça), Χλεμούτσι (Ḫulumiç), Γούμερο (Vumero), Παλαιόκαστρο (Kirvuḳor), Αρκαδιά (Arḳadya, δηλαδή Κυπαρισσία), Λεοντάρι (Londar), Κόρινθος (Ḳorisos), Παλιά Πάτρα (Balya Badra), Χαλανδρίτσα (Ḳalandriça), Σανταμέρι (Ṣandamiri), Γρεβενό (Girbene), Άγιος Ηλίας (Ayo Ilya), Γάτσικο (Ġardicḳo), Σαλμενίκο (Salmenik) (σ. 12).

Οι οικισμοί κατατάσσονται από τον καταστιχωτή σε τρεις ομάδες, ανάλογα με την εθνική καταγωγή των κατοίκων τους: άλλοι είναι αμιγώς ελληνικοί, άλλοι αμιγώς αρβανίτικοι και σπανιότερα ορισμένοι χαρακτηρίζονται μικτοί (σ. 220). Η καταγραφή κάθε οικισμού αρχίζει με την ονομασία του και την εθνοτική ομάδα στην οποία ανήκουν οι κάτοικοί του, ακολουθούμενη από τον τιμαριούχο στον οποίο έχει παραχωρηθεί το δικαίωμα είσπραξης των φόρων. Ακολουθούν τα ονόματα των ενηλίκων αρρένων αρχηγών κάθε εστίας, τα ονόματα των χηρών και των ενηλίκων ανύπανδρων αρρένων (σ. 211). Τέλος, σημειώνονται τα ποσά των φόρων που αναλογούν στον οικισμό με βάση τον αριθμό των κατοίκων του και το μέγεθος της αγροτικής του παραγωγής (σ. 237 κ. εξ.).

Από τις 18 απογραφόμενες περιφέρειες οι αφορώσες την Ηλεία είναι αυτές του Χλεμουτσίου (εκτείνεται στα βόρεια του σημερινού νομού, από το Καγκάδι Αχαΐας μέχρι τα Σαβάλια), του Γουμέρου (από την ορεινή Ηλεία μέχρι το Ποντικόκαστρο Κατακόλου), του Αγίου Ηλία (μία στενή ζώνη οικισμών ανάμεσα στις δύο προηγούμενες περιφέρειες, από την Ανδραβίδα μέχρι την Δίβρη) και του Γάτσικου (περιλαμβάνει κυρίως οικισμούς της σημερινής Τριταίας Αχαΐας, αλλά και της Ηλείας, όπως το Λάλα και το Λυκούρεσι-Βασιλάκι).

(οι εντός παρένθεσης σελίδες παραπέμπουν στο βιβλίο του δρ. Λιακόπουλου)

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 18

Με μεγάλη ίσως καθυστέρηση αναρτώ εδώ την φετινή συμβολή μου στον ετήσιο τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς από τις εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα. Το σύντομο αυτό κείμενο αποτελεί μια πρώτη προσπάθεια ταξινόμησης και μελέτης των σωζόμενων διακοσμημένων οροφών (ουρανιών) σε ναούς του 19ου αι. στην Ηλεία, με έμφαση στις ζώνες με απεικονίσεις προφητών. Η σημασία της μελέτης αυτής έγκειται  στο γεγονός ότι πρόκειται για θέμα σε γενικές γραμμές ανεπεξέργαστο, σε σημείο ώστε να μην είναι καν γνωστός ο ακριβήςς αριθμός των σχετικών μνημείων.  Όπως πάντοτε, στόχος της μελέτης μου είναι η πληρέστερη κατανόηση του δικού μας μνημείου, του ενοριακού ναού της Κοιμήσεως, τόσο στο πλαίσιο παρόμοιων μνημείων, όσο και στο πλαίσιο του έργου του Θεόκλητου Τσαλπατούρου, του αγιογράφου που κατεκόσμησε με την επιδέξια γραφίδα του μεγάλο μέρος του ναού. 

Είναι προφανές ότι στην παρούσα φάση η πραγμάτευση του θέματος εξαρτάται από την περιορισμένη γνώση των μνημείων εκ μέρους του γράφοντος (όσο και να το θέλω, δεν έχω επισκεφτεί όλους τους ναούς της Ηλείας προς το παρόν).Αυτό σημαίνει ότι οι όποιες υποδείξεις και άλλων δειγμάτων ουρανιών ή στοιχείων που πιθανώς μου έχουν διαφύγει, θα είναι χρήσιμες και ευπρόσδεκτες.

Δεν μπορώ δε να μην τονίσω και φέτος ότι αισθάνομαι μεγάλη τιμή για την φιλοξενία της εργασίας μου στον τόμο από τις εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα. Το ενδιαφέρον και η ενθάρρυνση των εκδοτών ήταν και παραμένει μεγάλη ανταμοιβή για όλους του συμμετέχοντες. 

   Ουρανίες ναών του 19ου αι. στην Ηλεία. by Σωτήρης Καράμπελας on Scribd

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 17

Για μια ακόμη χρονιά έχω την τιμή να παρουσιάσω την καθιερωμένη πλέον περιοδική έκδοση των εκδόσεων Βιβλιοπανόραμα του κ. Γ. Δημητρόπουλου, τον φετινό τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς, η οποία συμπληρώνει 15 χρόνια συνεχούς παρουσίασης της πνευματικής παραγωγής του νομού. 

Η δική μου συνεισφορά στο τόμο αυτό, η τέταρτη συνεχόμενη τα τελευταία χρόνια, φέρνει για πρώτη φορά στο φως στοιχεία για τις πρώτες εκλογές στην σύγχρονη Ελλάδα, δηλαδή εκείνες που οργανώθηκαν από τον Καποδίστρια το 1829 με σκοπό την ανάδειξη εκλογέων των αντιπροσώπων για την Δ΄ Εθνοσυνέλευση.

Το άρθρο μου χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο παρουσιάζεται αναλυτικά το πρακτικό εκλογής Μπρούμα, που ανέδειξε εκλογέα-αντιπρόσωπο του χωριού τον Αναγνώστη Αποστολόπουλο. Πρόκειται, όπως έχει αποκαλύψει η έρευνά μου σε διάφορες πηγές, για ένα πρόσωπο ευρείας αποδοχής για την εποχή του, όχι μόνο εντός του χωριού αλλά και συνολικά από όλη την τότε επαρχία Γαστούνης. Είναι χαρακτηριστικά ότι συγκέντρωσε αρκετά δημόσια αξιώματα μέχρι την δεκαετία του 1850, οπότε και χειροτονήθηκε ιερέας. Περισσότερα για αυτόν θα παρουσιαστούν σε επόμενες αναρτήσεις εδώ.

Στο δεύτερο μέρος του άρθρου παραθέτω τα αποτελέσματα των εκλογών για όλην την Διοίκηση Ηλείας (επαρχίες Γαστούνης και Πύργου), παρέχοντας για πρώτη φορά πρόσβαση σε αρχειακό υλικό που παρέμενε άγνωστο. 

Παρακάτω θα βρείτε το άρθρο μου, ώστε να μπορείτε να το διαβάσετε και να διατυπώσετε τα σχόλιά σας, ακόμη κι αν δεν μπορείτε να προμηθευτείτε τον τόμο (αν και σας προτείνω ανεπιφύλακτα να το κάνετε)!

Εύχομαι η έκδοση της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς να συνεχιστεί για πολλά ακόμη χρόνια, γιατί τέτοιες δουλειές δίνουν ελπίδα σε εποχές δύσκολες από πολλές απόψεις, όπως η δική μας.

  Οι Εκλογές Του 1829 Στην Ηλεία - Η Ανάδειξη Εκλέκτορα Στο Μπρούμα by Σωτήρης Καράμπελας on Scribd

Υπογραφές κατοίκων Μπρούμα στο αρχείο του Συμβολαιογράφου Πύργου Θεμιστοκλέους Κορομάντζου

Όπως και παλαιότερα έχω αναφέρει, οι συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους αποτελούν για τους ερευνητές της ιστορίας πολύτιμα εφόδια, που παρέχουν πληροφορίες για διαφόρους τομείς της ζωής, μεταξύ των οποίων και η εκπαίδευση. Είναι γενικά γνωστό ότι ο αναλφαβητισμός κατά τον 19ο αι., ειδικά στις αγροτικές περιοχές, ήταν σχεδόν απόλυτος, αφού ελάχιστοι ήταν εκείνοι που γνώριζαν γραφή και ανάγνωση. Ακόμη και όσοι ήταν σε θέση να γράψουν, ελάχιστα ήταν εξοικειωμένοι με τους κανόνες της ορθογραφίας, αν οι γνώσεις τους δεν περιορίζονταν απλώς στο να γράψουν το όνομά τους.

Το αρχείο του Συμβολαιογράφου Πύργου Θεμιστοκλέους Β. Κορομάντζου, που φυλάσσεται στα Γ.Α.Κ.- Αρχεία Νομού Ηλείας, εκτείνεται χρονολογικά μετάξύ 1870 και 1893. Όπως συμβαίνει και με τους υπόλοιπους συμβολαιογράφους της πόλης του Πύργου, ο Κορομάντζος δέχεται πελάτες από όλα τα χωριά της περιοχής, σε αντίθεση με την περιορισμένη πελατεία περιφερειακών συμβολαιογραφείων, όπως του Κρεκουκίου ή του Δούκα. Ανάμεσα στους πελάτες του Κορομάντζου εμφανίζονται και κάτοικοι Μπρούμα, περίπου 160 συνολικά στα 23 χρόνια που εργάζεται ως συμβολαιογράφος. Θεώρησα, λοιπόν, ενδιαφέρον, να εξετάσουμε τον αριθμό των εγγράμματων κατοίκων του χωριού με βάση το συγκεκριμένο αρχείο.

Παρακάτω παρατίθενται οι υπογραφές των 23 εγγράμματων κατοίκων Μπρούμα στο αρχείο Κορομάντζου, με διευκρινίσεις όπου χρειάζεται. Περισσότερες πληροφορίες για συγκεκριμένα πρόσωπα μπορείτε να ζητήσετε κατά περίπτωση.

Ασημακόπουλος Ιωάννης του Ασημάκη.
Ιερέας Μπρούμα, πιθανώς από το 1889 ως το 1891, οπότε και απεβίωσε. 

Γεωργιόπουλος Γεώργιος του Ευσταθίου.

Γκουράσας Διονύσιος. Από το 1879 και εξής
εμφανίζεται ως κάτοικος Σμίλα.

Γκουράσας Παναγιώτης του Γεωργάκη.

Δημητρόπουλος Χρήστος.

Διακόσιας Διονύσιος του Ιωάννου.

Διακόσιας Ιωάννης. Πατέρας του προηγούμενου.
Εύπορος δανειστής, πιθανώς ασχολούμενος και με το εμπόριο.

Ζαφειρόπουλος Δημήτριος του Ζαφείρη.
Ιερέας Μπρούμα, πιθανώς μεταξύ 1880 και 1896.

Ζαφειρόπουλος Σωτήριος του Ζαφείρη.
Αδελφός του προηγουμένου.

Ηλιόπουλος Ανδρέας του Πανάγου.
Έμπορος συνεταιριζόμενος με τον Δημήτριο Καρυανό (βλ. παρακάτω)

Καμπίλαυκος Νικόλαος ή Βλάχος.

Καμπίλαυκος Χρήστος. Αδελφός του προηγουμένου.

Καρυανός Δημήτριος του Αναγνώστου.
Έμπορος και μετέπειτα ιερέας του χωριού (1905-1929).

Κατσαριώτης Χαράλαμπος του Ηλία.

Κωνσταντόπουλος ή Γκάμαρης Αθανάσιος.
Σώγαμπρος από την Καλολετσή (σημ. Νεράιδα).

Παναγόπουλος Παναγιώτης.

Παναγόπουλος Στέριος του Γεωργάκη.

Παπαδόπουλος Αναγνώστης.
Γιος του ιερέα Παναγιώτη Μπαμπαλή (περ. 1850-1875) και μπακάλης.

Παπαδόπουλος Δημοσθένης.
Αδελφός του προηγουμένου και δικηγόρος, αρχικά κατοικών στον Πύργο.

Παπουτσής Δημήτριος του Αθανασίου.

Παπουτσής Γεώργιος.
Ιερέας του χωριού μεταξύ 1880 και 1886.

Σκουλαρίκης Ιωάννης του Φωτίου.
Σώγαμπρος από το Σμίλα.

Σπηλιόπουλος Γεώργιος.

Τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγουμε είναι σύμφωνα με την γενικότερη εικόνα της εποχής: ελάχιστοι είναι εκείνοι που μπορούν να υπογράψουν τα συμβόλαια που τους αφορούν. Οι περισσότεροι από αυτούς είτε είναι (ή πρόκειται να γίνουν) ιερείς, είτε ανήκουν στην οικογένεια ιερέων. Έτσι, από τις 23 υπογραφές δύο ανήκουν σε εν ενεργεία ιερείς (Γεώργιος Παπουτσής και Δημήτριος Ζαφειρόπουλος), δύο σε μελλοντικούς ιερείς (Ιωάννης Ασημακόπουλος και Δημήτριος Καρυανός), δύο σε γιους ιερέα (Αναγνώστης και Δημοσθένης Παπαδόπουλος) και μία σε αδελφό ιερέα (Σωτήριος Ζαφειρόπουλος). Δύο από τους εμφανιζόμενους ως εγγράμματους ασχολούνται  με το εμπόριο (Ιωάννης Διακόσιας και Ανδρέας Π. Ηλιόπουλος), ενώ οι Δημήτριος Καρυανός και Αναγνώστης Παπαδόπουλος εμπίπτουν και στις δύο κατηγορίες.

Συνολικά, το ποσοστό των εγγράμματων σε σχέση με το σύνολο των εμφανιζόμενων στο αρχείο Κορομάντζου κατοίκων Μπρούμα ανέρχεται στο 15 %. Πρέπει, βέβαια, να διευκρινίσουμε ότι από άλλα συμβολαιογραφικά αρχεία είναι γνωστές οι υπογραφές και άλλων κατοίκων του χωριού (όπως του ιερέας Δημητρίου Γκουράσα). Και σε εκείνες τις περιπτώσεις, πάντως, τα στοιχεία φέρουν τα ίδια χαρακτηριστικά.

Η εικόνα της διάσωσης του Προδρόμου από την σφαγή των νηπίων

Πολλοί ίσως έχουν παρατηρήσει στον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου την εικόνα που παρουσιάζει την Ελισάβετ με τον Πρόδρομο στην αγκαλιά της, καθώς προσπαθεί να μπει σε μια σπηλιά, για να ξεφύγει από τον ένοπλο στρατιώτη που την καταδιώκει. Η εικόνα αυτή βρίσκεται στην βάση του τέμπλου, κάτω από την δεσποτική εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και φέρει την επιγραφή "Ἡ Ἐλισάβετ φεύγει ἐκ τῆς Βρεφοκτονίας Ἰρώδου τοῦ Βασιλέως".

Η εικόνα ανήκει στο σύνολο των τεσσάρων θωρακίων του τέμπλου, που συνεχίζουν την παράδοση των πρωτοχριστιανικών θωρακίων, από τα οποία εξελίχθηκαν τα σημερινά εικονοστάσια των ναών. Στον ναό της Κοιμήσεως απεικονίζονται σε αυτά, από αριστερά προς δεξιά, η εκδίωξη των πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο (κάτω από την δεσποτική εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου), η φυγή της Θεοτόκου και του Ιωσήφ στην Αίγυπτο (κάτω από την εικόνα της Θεοτόκου), η προσκύνηση των Μάγων (κάτω από την εικόνα του Χριστού) και η διάσωση του Προδρόμου, στην οποία αναφέρεται το παρόν άρθρο. Ενώ, όμως, για τα υπόλοιπα τρία θωράκια οι ιστορίες στις οποίες βασίζονται είναι γνωστές, με το κείμενο και την αφήγηση που βρίσκονται πίσω από την τέταρτη εικόνα δεν είμαστε εξοικειωμένοι. 

Σύμφωνα με αρχαία εκκλησιαστική παράδοση, που διατυπώνεται για πρώτη φορά στο λεγόμενο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, ένα απόκρυφο κείμενο του 2ου αι. μ. Χ., όταν ο Ηρώδης διέταξε την σφαγή των νηπίων με σκοπό να εξοντώσει τον Χριστό, η Ελισάβετ πήρε τον Ιωάννη και έτρεξε στα βουνά για να κρυφτεί. Εκεί παρακάλεσε το βουνό να την κρύψει και εκείνο άνοιξε σχηματίζοντας σπήλαιο για να εισέλθει η Ελισάβετ με τον Ιωάννη.

Πρωτευαγγέλιον Ἰακώβου 22, στίχοι 1 και 3. (έκδοση Tischendorf [1853]).

Γνοὺς δὲ Ἠρώδης ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῶν μάγων, ὀργισθεὶς ἔπεμψεν φονευτὰς λέγων αὐτοῖς: τὰ βρέφη ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω ἀποκτείνατε ... ἡ δὲ Ἐλισάβετ, ἀκούσασα ὅτι Ἰωάννης ζητεῖται, λαβούσα αὐτὸν ἀνέβη εἰς τὴν ὀρεινήν, καὶ περιεβλέπετο ποῦ αὐτὸν κρύψει` καὶ οὐκ ἦν τόπος ἀποκρυφῆς. Καὶ στενάξασα Ἐλισάβετ φωνῇ μεγάλῃ λέγει: Ὅρος Θεοῦ, δέξαι μητέρα μετὰ τέκνου. Καὶ παραχρῆμα ἐδιχάσθη τὸ ὅρος καὶ ἐδέξατο αὐτήν. Καὶ ἦν διαφαῖνον αὐτοῖς φως` ἄγγελος γαρ Κυρίου ἦν μετ' αὐτῶν, διαφυλάσσων αὐτούς. (Όταν κατάλαβε ο Ηρώδης ότι οι μάγοι των κορόιδεψαν θύμωσε και έστειλε δολοφόνους, λέγοντάς τους: τα παιδιά από δύο χρονών και κάτω σκοτώστε τα ... Η Ελισάβετ, όταν πληροφορήθηκε ότι ψάχνουν τον Ιωάννη, τον πήρε και ανέβηκε στα βουνά και έψαχνε πού να τον κρύψει. Και τόπος για να κρυφτούν δεν υπήρχε. Και αναστενάζοντας βαριά η Ελισάβετ λέει: όρος του Θεού, δέξου μια μητέρα με το παιδί της. Και αμέσως σχίστηκε στα δύο το βουνό και την δέχτηκε. Και φως έλαμπε για χάρη της, γιατί άγγελος Κυρίου ήταν μαζί τους, προστατεύοντας τους).

Την πρώτη γνωστή απεικόνιση της φυγής της Ελισάβετ συναντούμε στον πήλινο δίσκο του Bobbio, χρονολογούμενο τον 6ο αι., ενώ η σκηνή δεν σταματά να ιστορείται όλους τους επόμενους αιώνες, αν και πάντοτε παραμένει σχετικά σπάνια απεικόνιση. Το γεγονός ότι την συναντούμε στον ναό του χωριού πρέπει να οφείλεται στον αγιογράφο Θεόκλητο Τσαλπατούρο: το γεγονός ότι υπήρξε μοναχός στο Άγιο Όρος του προσέφερε προφανώς όχι μόνο την γνώση του κειμένου που παρέθεσα, αλλά και παλαιών απεικονίσεων του θέματος. 

Είναι βέβαιο ότι ο ενοριακός ναός της Κοιμήσεως διαθέτει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία οφείλονται στην καλαισθησία τόσο των προγόνων μας ως παραγγελιοδοτών, όσο και των καλλιτεχνών που εργάστηκαν σε αυτόν. Αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά πρέπει εμείς να ανακαλύψουμε ξανά.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

- Tischendorf, C., Evangelia Apocrypha. Λειψία 1853.

- Κέικο, Κ., Η ζωή του Προδρόμου στη Βυζαντινή ζωγραφική (διδακτορική διατριβή). Θεσσαλονίκη 1995.

* Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Μπρούμα και Ηράκλεια σε γαλλικό χάρτη του 1900

Οι χάρτες αποτελούν ένα από τα πλέον χρήσιμα εργαλεία για την μελέτη της ιστορίας, καθώς αποτυπώνουν, με λιγότερη ή περισσότερη πιστότητα ανάλογα με την εποχή, βασικά σημεία μιας περιοχής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον δε έχουν οι αναφορές των χαρτών σε στοιχεία του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, όπως οι δρόμοι ή τα σημαντικότερα οικοδομήματα.

Ο χάρτης που παρουσιάζεται εδώ ανήκει στην προσωπική συλλογή του κ. Σωτήρη Ευθυμίου, που μου επέτρεψε να τον μελετήσω και να τον σχολιάσω, ώστε να εμπλουτίσει τις γνώσεις όλων μας. Αφού τον ευχαριστήσω πολύ, θα ευχηθώ να ακολουθήσουν και άλλοι το παράδειγμά του. Οι ιδιωτικές συλλογές ιστορικών κειμηλίων επιφυλάσσουν συχνά ευχάριστες εκπλήξεις για τους μελετητές, αλλά η πρόσβαση σε αυτές είναι συνήθως δύσκολη. Χωρίς, όμως, τεκμήρια, δεν γράφουμε ιστορία, αλλά μυθιστόρημα.

Ο χάρτης, χρονολογούμενος ρητά στο 1900 (άνω αριστερή γωνία) και τυπωμένος στην Λειψία (άνω δεξιά γωνία), είναι γραμμένος στην γαλλική γλώσσα, μια από τις βασικές επιστημονικές γλώσσες της εποχής. Απεικονίζει την περιοχή ανάμεσα στον Πύργο (αριστερά) και την Τριφυλλία (δεξιά), ενώ στο επάνω μέρος εμφανίζεται μέρος του τέως δήμου Ωλένης.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου χάρτη, όπως και της πλειοψηφίας των χαρτών της εποχής, αποτελεί η ταύτιση των σύγχρονων οικισμών με τους γνωστούς, κυρίως από τον Παυσανία, οικισμούς της αρχαίας Ηλείας. Εν προκειμένω για το χωριό μας, ο εκδότης του χάρτη σημειώνει δίπλα στο όνομα Brouma την ονομασία της αρχαίας Ηράκλειας, ενώ δεν παραλείπει να υπενθυμίσει και την ύπαρξη του γνωστού τόσο από τον Στράβωνα, όσο και από τον Παυσανία, ιερού των Ιωνιάδων νυμφών (Sanctuaire des Nymphes). Η χρήση των πληροφοριών των αρχαίων περιηγητών ολοκληρώνεται με την αναφορά στον ποταμό Κύθηρο, τον οποίο ο χάρτης ταυτίζει με το ρέμα της "Μάνας", που σήμερα είναι σχεδόν άνυδρο. 

Σημειώνω ότι η ταύτιση του αρχαίου ποταμού με κάποιο από τα ρυάκια της περιοχής έχει διχάσει τους ερευνητές. Η άποψη που φαίνεται να κυριάρχησε ήταν εκείνη του σύγχρονου περιηγητή, του γυμνασιάρχη Γεωργίου Παπανδρέου. Έχοντας τοποθετήσει το ιερό των Νυμφών στην περιοχή "Βρωμόβρυση", απέδωσε την ονομασία "Κυθήριος" στο μικρό ρέμα δίπλα στο Πουρνάρι, αφού σύμφωνα με τον Παυσανία το νερό της πηγής των Νυμφών χυνόταν στον Κυθήριο (επομένως, πρέπει να βρίσκονταν κοντά το ένα στο άλλο).

Ο χάρτης απεικονίζει, όπως είναι αναμενόμενο, την κρατούσα επιστημονική αντίληψη της εποχής του, η οποία έχει πίσω της μελέτες του 19ου αιώνα, βασισμένες σε εικασίες χωρίς την παρουσία των (μη ανακαλυφθέντων ακόμη αρχαιοτήτων), αλλά και τα πρώτα πορίσματα από την αρχαιολογική έρευνα στην Ολυμπία. Είναι δε χαρακτηριστικό, ότι η ταύτιση της αρχαίας Ηράκλειας με την περιφέρεια του Μπρούμα παγιώθηκε ήδη από την εποχή αυτή στην επιστημονική κοινότητα και οδήγησε στην μετωνομασία του χωριού το 1915. Βέβαια, δεν έλειψαν ήδη από τότε οι διαφωνίες ως προς την θέση της αρχαίας πόλης, που επεκτάθηκαν ακόμη και στην διεκδίκηση του ονόματος Ηράκλεια από το γειτονικό Πουρνάρι (βλ. εδώ). Μέχρι τις μέρες μας είναι ζωντανή η αντιπαράθεση ως προς την θέση της αρχαίας Ηράκλειας,  με τους πιο συμβιβαστικούς να προσανατολίζονται στην τοποθέτηση της στην ευρύτερη περιοχή Μπρούμα-Πουρνάρι-Στρέφι. Αυτή φαίνεται να είναι και η πιο λογικοφανής άποψη, αφού είναι δύσκολο να φανταστούμε μια πόλη να περιορίζεται στην μικρή έκταση του τοπωνυμίου "Ταρλάς", όπως πίστεψε ο Γ. Παπανδρέου, βασιζόμενος, βέβαια, στο πλήθος των αρχαίων καταλοίπων που είδε να κείτονται στο έδαφος της περιοχής και τα οποία είναι ορατά μέχρι σήμερα.

Επειδή η δύναμη των ιστορικών τεκμηρίων είναι ανεξάντλητη, επιφυλάσσομαι να σχολιάσω περισσότερα σε επόμενη ευκαιρία, ώστε κάθε θέμα να έχει τον χρόνο και την έκταση που του αρμόζει.

Ευχαριστώ και πάλι, Σωτήρη!