Ηλειακή Πρωτοχρονιά 18

Με μεγάλη ίσως καθυστέρηση αναρτώ εδώ την φετινή συμβολή μου στον ετήσιο τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς από τις εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα. Το σύντομο αυτό κείμενο αποτελεί μια πρώτη προσπάθεια ταξινόμησης και μελέτης των σωζόμενων διακοσμημένων οροφών (ουρανιών) σε ναούς του 19ου αι. στην Ηλεία, με έμφαση στις ζώνες με απεικονίσεις προφητών. Η σημασία της μελέτης αυτής έγκειται  στο γεγονός ότι πρόκειται για θέμα σε γενικές γραμμές ανεπεξέργαστο, σε σημείο ώστε να μην είναι καν γνωστός ο ακριβήςς αριθμός των σχετικών μνημείων.  Όπως πάντοτε, στόχος της μελέτης μου είναι η πληρέστερη κατανόηση του δικού μας μνημείου, του ενοριακού ναού της Κοιμήσεως, τόσο στο πλαίσιο παρόμοιων μνημείων, όσο και στο πλαίσιο του έργου του Θεόκλητου Τσαλπατούρου, του αγιογράφου που κατεκόσμησε με την επιδέξια γραφίδα του μεγάλο μέρος του ναού. 

Είναι προφανές ότι στην παρούσα φάση η πραγμάτευση του θέματος εξαρτάται από την περιορισμένη γνώση των μνημείων εκ μέρους του γράφοντος (όσο και να το θέλω, δεν έχω επισκεφτεί όλους τους ναούς της Ηλείας προς το παρόν).Αυτό σημαίνει ότι οι όποιες υποδείξεις και άλλων δειγμάτων ουρανιών ή στοιχείων που πιθανώς μου έχουν διαφύγει, θα είναι χρήσιμες και ευπρόσδεκτες.

Δεν μπορώ δε να μην τονίσω και φέτος ότι αισθάνομαι μεγάλη τιμή για την φιλοξενία της εργασίας μου στον τόμο από τις εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα. Το ενδιαφέρον και η ενθάρρυνση των εκδοτών ήταν και παραμένει μεγάλη ανταμοιβή για όλους του συμμετέχοντες. 

   Ουρανίες ναών του 19ου αι. στην Ηλεία. by Σωτήρης Καράμπελας on Scribd

Η εικόνα της διάσωσης του Προδρόμου από την σφαγή των νηπίων

Πολλοί ίσως έχουν παρατηρήσει στον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου την εικόνα που παρουσιάζει την Ελισάβετ με τον Πρόδρομο στην αγκαλιά της, καθώς προσπαθεί να μπει σε μια σπηλιά, για να ξεφύγει από τον ένοπλο στρατιώτη που την καταδιώκει. Η εικόνα αυτή βρίσκεται στην βάση του τέμπλου, κάτω από την δεσποτική εικόνα του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και φέρει την επιγραφή "Ἡ Ἐλισάβετ φεύγει ἐκ τῆς Βρεφοκτονίας Ἰρώδου τοῦ Βασιλέως".

Η εικόνα ανήκει στο σύνολο των τεσσάρων θωρακίων του τέμπλου, που συνεχίζουν την παράδοση των πρωτοχριστιανικών θωρακίων, από τα οποία εξελίχθηκαν τα σημερινά εικονοστάσια των ναών. Στον ναό της Κοιμήσεως απεικονίζονται σε αυτά, από αριστερά προς δεξιά, η εκδίωξη των πρωτοπλάστων από τον Παράδεισο (κάτω από την δεσποτική εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου), η φυγή της Θεοτόκου και του Ιωσήφ στην Αίγυπτο (κάτω από την εικόνα της Θεοτόκου), η προσκύνηση των Μάγων (κάτω από την εικόνα του Χριστού) και η διάσωση του Προδρόμου, στην οποία αναφέρεται το παρόν άρθρο. Ενώ, όμως, για τα υπόλοιπα τρία θωράκια οι ιστορίες στις οποίες βασίζονται είναι γνωστές, με το κείμενο και την αφήγηση που βρίσκονται πίσω από την τέταρτη εικόνα δεν είμαστε εξοικειωμένοι. 

Σύμφωνα με αρχαία εκκλησιαστική παράδοση, που διατυπώνεται για πρώτη φορά στο λεγόμενο Πρωτευαγγέλιο του Ιακώβου, ένα απόκρυφο κείμενο του 2ου αι. μ. Χ., όταν ο Ηρώδης διέταξε την σφαγή των νηπίων με σκοπό να εξοντώσει τον Χριστό, η Ελισάβετ πήρε τον Ιωάννη και έτρεξε στα βουνά για να κρυφτεί. Εκεί παρακάλεσε το βουνό να την κρύψει και εκείνο άνοιξε σχηματίζοντας σπήλαιο για να εισέλθει η Ελισάβετ με τον Ιωάννη.

Πρωτευαγγέλιον Ἰακώβου 22, στίχοι 1 και 3. (έκδοση Tischendorf [1853]).

Γνοὺς δὲ Ἠρώδης ὅτι ἐνεπαίχθη ὑπὸ τῶν μάγων, ὀργισθεὶς ἔπεμψεν φονευτὰς λέγων αὐτοῖς: τὰ βρέφη ἀπὸ διετοῦς καὶ κατωτέρω ἀποκτείνατε ... ἡ δὲ Ἐλισάβετ, ἀκούσασα ὅτι Ἰωάννης ζητεῖται, λαβούσα αὐτὸν ἀνέβη εἰς τὴν ὀρεινήν, καὶ περιεβλέπετο ποῦ αὐτὸν κρύψει` καὶ οὐκ ἦν τόπος ἀποκρυφῆς. Καὶ στενάξασα Ἐλισάβετ φωνῇ μεγάλῃ λέγει: Ὅρος Θεοῦ, δέξαι μητέρα μετὰ τέκνου. Καὶ παραχρῆμα ἐδιχάσθη τὸ ὅρος καὶ ἐδέξατο αὐτήν. Καὶ ἦν διαφαῖνον αὐτοῖς φως` ἄγγελος γαρ Κυρίου ἦν μετ' αὐτῶν, διαφυλάσσων αὐτούς. (Όταν κατάλαβε ο Ηρώδης ότι οι μάγοι των κορόιδεψαν θύμωσε και έστειλε δολοφόνους, λέγοντάς τους: τα παιδιά από δύο χρονών και κάτω σκοτώστε τα ... Η Ελισάβετ, όταν πληροφορήθηκε ότι ψάχνουν τον Ιωάννη, τον πήρε και ανέβηκε στα βουνά και έψαχνε πού να τον κρύψει. Και τόπος για να κρυφτούν δεν υπήρχε. Και αναστενάζοντας βαριά η Ελισάβετ λέει: όρος του Θεού, δέξου μια μητέρα με το παιδί της. Και αμέσως σχίστηκε στα δύο το βουνό και την δέχτηκε. Και φως έλαμπε για χάρη της, γιατί άγγελος Κυρίου ήταν μαζί τους, προστατεύοντας τους).

Την πρώτη γνωστή απεικόνιση της φυγής της Ελισάβετ συναντούμε στον πήλινο δίσκο του Bobbio, χρονολογούμενο τον 6ο αι., ενώ η σκηνή δεν σταματά να ιστορείται όλους τους επόμενους αιώνες, αν και πάντοτε παραμένει σχετικά σπάνια απεικόνιση. Το γεγονός ότι την συναντούμε στον ναό του χωριού πρέπει να οφείλεται στον αγιογράφο Θεόκλητο Τσαλπατούρο: το γεγονός ότι υπήρξε μοναχός στο Άγιο Όρος του προσέφερε προφανώς όχι μόνο την γνώση του κειμένου που παρέθεσα, αλλά και παλαιών απεικονίσεων του θέματος. 

Είναι βέβαιο ότι ο ενοριακός ναός της Κοιμήσεως διαθέτει πολλά ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα οποία οφείλονται στην καλαισθησία τόσο των προγόνων μας ως παραγγελιοδοτών, όσο και των καλλιτεχνών που εργάστηκαν σε αυτόν. Αυτά τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά πρέπει εμείς να ανακαλύψουμε ξανά.

Ενδεικτική βιβλιογραφία

- Tischendorf, C., Evangelia Apocrypha. Λειψία 1853.

- Κέικο, Κ., Η ζωή του Προδρόμου στη Βυζαντινή ζωγραφική (διδακτορική διατριβή). Θεσσαλονίκη 1995.

* Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Εντυπώσεις από την εκδήλωση του Σαββάτου 2 Απριλίου

Το Σάββατο υπήρξε για το χωριό μια μέρα με ιδιαίτερη σημασία, καθώς δόθηκε σε όλους μας η αφορμή να συγκεντρωθούμε και να ανταλλάξουμε αναμνήσεις. Η έκθεση "Μὲ τοὺς κανόνας τῆς τέχνης...", που είναι το αποτέλεσμα κοπιαστικής και πολύχρονης μελέτης και οργάνωσης, εγκαινιάστηκε με απροσδόκητα μεγάλη προσέλευση (που ξεπέρασε τα 100 άτομα). Είναι χαρακτηριστικό ότι το κοινό σχολίαζε ή συμπλήρωνε όσα λέγονταν από τους δύο ομιλητές, ενώ δεν έλειψαν και οι αστείες στιγμές με αφορμή χιουμοριστικές λεπτομέρειες από την ιστορία του χωριού.

Ιδιαίτερα συγκινητική ήταν η παρουσία των επίσημων προσκεκλημένων, αδελφών κ. Γεωργίου και Σωτηρίου Μαραγκού με τις συζύγους τους Βάσω και Έλενα, απογόνων του ξυλογλύπτη Αποστόλου Δ. Μαραγκού, ο οποίος κατασκεύασε το τέμπλο και την οροφή του ναού το έτος 1875. Πριν την έναρξη της εκδήλωσης, οι προσκεκλημένοι ξεναγήθηκαν στον ναό, οπότε τους δόθηκε η ευκαιρία αφενός να θαυμάσουν τα αριστουργηματικά ξυλόγλυπτα και τις εξαιρετικής τέχνης εικόνες, αλλά και να επανασυνδεθούν με την οικογενειακή τους ιστορία, αγγίζοντας το έργο του προγόνου τους.

Τα εγκαίνια της έκθεσης τίμησαν με την παρουσία τους μεταξύ άλλων, εκτός από τον εφημέριο του χωριού π. Γεώργιο Γαβριλόπουλο και τον πρόεδρο της τοπικής κοινότητας Μιχ. Γαβριλόπουλο, ο αιδεσιμολ. π. Αλέξιος Ντάβαρης, εφημέριος Στρεφίου, ο δημοτικός σύμβουλος Αρχαίας Ολυμπίας κ. Δημ. Δημητρόπουλος, ο υπεύθυνος εκπαιδευτικών θεμάτων της Διεύθυνσης Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Ηλείας κ. Νικ. Αγγελόπουλος, και ο πρόεδρος του Φυσιολατρικού και Πολιτιστικού Συλλόγου Αρχαίας Πίσας κ. Γιώργος Φράγκος.

Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στην κ. Ιωάννα Τζουανοπούλου, προϊσταμένη των Γ.Α.Κ.-Αρχείων Ν. Ηλείας, η οποία προσέφερε την ανεκτίμητη βοήθειά της στην οργάνωση της έκθεσης και φρόντισε να περιβληθεί με το κύρος των Γενικών Αρχείων του Κράτους.

Τις ευχαριστίες μου εκφράζω και από εδώ στις οικογένειες Παναγιώτας Δημητροπούλου, Δημητρίου Ζαφειροπούλου, Χρήστου Γεωργιοπούλου, Διονυσίου Παπαγεωργίου, Σίας Ηλιοπούλου και Ηρακλή Τσίπη, που προσέφεραν τα φωτογραφικά τους κειμήλια για να εμπλουτιστεί η έκθεση.

Συγχαρητήρια, επίσης, οφείλω να δώσω για μια ακόμη φορά στην Σταυρούλα Δημ. Ζαφειροπούλου για το έργο της με τίτλο "Ζωντανή ιστορία ενάμιση αιώνα", το οποίο απεικονίζει τον ναό στην σημερινή του μορφή, το οποίο αποτελεί μέρος της έκθεσης.

Φυσικά, για να στηθεί η έκθεση αυτή δεν δούλεψα μόνος μου, αλλά είχα την πολύτιμη βοήθεια της αγαπητής φίλης Νίκης Δημητρακοπούλου, της Σταυρούλας Δημ. Ζαφειροπούλου, του αδελφού μου, της κ. Σίας Ηλιοπούλου, αλλά και του θείου μου, κ. Διονυσίου Μαράκα, ο οποίος κάλυψε ηχητικά την εκδήλωση του Σαββάτου. Όλα αυτά τα άτομα, τα οποία είχαν ούτως ή άλλως μια θέση στην καρδιά μου, τα ευχαριστώ για μια ακόμη φορά!

Σημειώνεται ότι η έκθεση θα παραμείνει στον χώρο του κοινοτικού γραφείου Ηράκλειας για αρκετό καιρό, ώστε να μπορέσουν να την επισκεφτούν και οι συγχωριανοί που θα βρεθούν αργότερα στο χωριό. Το υλικό θα χρησιμοποιηθεί για μελλοντικές δημοσιεύσεις στο παρόν ιστολόγιο.

Οι ενότητες 1 & 2: τα έγγραφα της κατασκευής του ναού
 και οι ιερείς της ενορίας.

Μερικές από τις φωτογραφίες που πλαισιώνουν την έκθεση.
Αφορούν πρόσωπα που σχετίζονται με τον ναό.

Οι κ. Γεώργιος και Σωτήριος Μαραγκός με τις συζύγους τους
μπροστά από το έργο του προγόνου τους.

Ανοίγοντας την εκδήλωση με την κ. Τζουανοπούλου.

Εξηγώντας την σημασία της "ενθυμήσεως" με τα ονόματα των ιερέων
της ενορίας. Η ιστορία βασίζεται σε πηγές!

Από την στιγμή της απονομής αναμνηστικών στους προσκεκλημένους
αδελφούς κ. Γεώργιο και Σωτήριο Μαραγκό.

Η φωτογραφία δεν μπορεί να αποτυπώσει το πλήθος του κόσμου. Είναι, πάντως,
χαρακτηριστικό ότι πολλοί στέκονται όρθιου, ενώ τουλάχιστον 20 άτομα
 κάθονται έξω από την αίθουσα επειδή δεν χωράνε.

Έκθεση αρχειακού και φωτογραφικού υλικού (2/4/2016)

Συνηθίζω να λέω ότι τα μνημεία έχουν αξία όσο είναι ζωντανά. Και είναι ζωντανά μόνο όταν τα γνωρίζουμε, τα σεβόμαστε και τα έχουμε ενταγμένα στην ζωή μας.

Με την σκέψη αυτή ως κεντρική ιδέα θα πραγματοποιηθεί και η έκθεση αρχειακού και φωτογραφικού υλικού υπό τον τίτλο "Μὲ τοὺς κανόνας τῆς τέχνης..." με θέμα την ιστορία του ενοριακού ναού του χωριού μας, ο οποίος συμπληρώνει φέτος 150 έτη ενοριακής ζωής. Ο τίτλος της έκθεσης είναι μια φράση από το συμβόλαιο 45855/27.11.1889 του συμβολαιογράφου Πύργου Θεμ. Κορομάντζου, με το οποίο οι κάτοικοι του χωριού αναθέτουν στον αγιογράφο Θεόκλητο Τσαλπατούρο να επιχρυσώσει το τέμπλο και την οροφή του ναού και να κατασκευάσει τις 24 εικόνες των προφητών. Η φράση αυτή επιλέχθηκε για να δηλώσει ότι για την κατασκευή του ναού ελήφθησαν υπόψη από τους εργοδότες οι καλλιτεχνικές τάσεις της εποχής και δαπανήθηκαν για τον σκοπό αυτό εξαιρετικά υψηλά ποσά, προκειμένου να επιτευχθεί το αρτιότερο καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαία η αναφορά στην καλλιτεχνική ιδιαιτερότητα του μνημείου και στην επίσημη πράξη αρχαιολογικού χαρακτηρισμού του από το Υπουργείο Πολιτισμού (βλ. το άρθρο "Η επίσημη πράξη χαρακτηρισμού του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ως μνημείου χρήζοντος ειδικής κρατικής προστασίας". 

Η έκθεση θα πραγματοποιηθεί υπό την αιγίδα των Γ.Α.Κ. Ηλείας. Η υπηρεσία αυτή αποτελεί το σπουδαιότερο εφόδιο των ερευνητών για την μελέτη της τοπικής ιστορίας, αφού στις εκατοντάδες χιλιάδες έγγραφα που έχει συγκεντρώσει κρύβονται μυστικά, τα οποία δεν μπορούμε με κανέναν άλλον τρόπο να ανακαλύψουμε, παρά ξεφυλλίζοντας τις συμβολαιογραφικές, εκπαιδευτικές, διοικητικές κλπ. συλλογές. Η συνεργασία αυτή δείχνει δε ότι οι δημόσιες υπηρεσίες μπορούν και πρέπει να λειτουργούν σε συνεργασία με την κοινωνία και όχι αποκομμένες από αυτήν.

Το υλικό της έκθεσης θα παρουσιαστεί σε πέντε θεματικές ενότητες, με σκοπό να καλυφθούν όλες οι πλευρές της ιστορίας του μνημείου: η ιστορία του κτίσματος, τα χαρακτηριστικά της τέχνης που διασώζει, αλλά και οι ιστορίες των ανθρώπων που συνδέθηκαν με αυτό. Πιο αναλυτικά, οι ενότητες θα περιλαμβάνουν τα εξής:

Μέρος Α΄: Η ιστορία του ναού μέσα από τα έγγραφα. Παρουσιάζονται ακριβή αντίγραφα εγγράφων. Πρόκειται για τα συμβόλαια οικοδόμησης του ναού (1866), κατασκευής της πρώτης στέγης του (1868), κατασκευής του ξυλόγλυπτου τέμπλου και της ουρανίας (1875), επιχρύσωσης του τέμπλου και της ουρανίας και ιστόρησης των εικόνων των είκοσι τεσσάρων προφητών (1889), καθώς και για την απόφαση αρχαιολογικού χαρακτηρισμού από το Υπουργείο Πολιτισμού(1997).

Μέρος Β΄: Ο ξυλογλύπτης Απόστολος Δ. Μαραγκός. Παρουσιάζονται φωτογραφίες των επιστέψεων των πέντε γνωστών έργων του, που βασίζονται στο μεταβυζαντινό μοτίβο των δρακόντων.

Μέρος Γ΄: Ο αγιογράφος Θεόκλητος μοναχός Τσαλπατούρος. Παρουσιάζονται φωτογραφίες των 26 γνωστών ενυπόγραφων έργων του από ναούς της μητροπόλεως Ηλείας.

Μέρος Δ΄: Οι ιερείς της ενορίας Ηράκλειας. Παρουσιάζεται ο πλήρης κατάλογος των ιερέων της ενορίας από τα τέλη του 18ου αι. και εξής, οι πηγές για την κατάρτιση του καταλόγου αυτού, αλλά και στοιχεία για κάθε ιερέα ξεχωριστά – υπογραφές για τους παλαιότερους, υπογραφές και φωτογραφίες για του νεώτερους.

Μέρος Ε΄: Ο ναός ως κέντρο της κοινωνικής ζωής. Παρουσιάζεται σπάνιο φωτογραφικό υλικό από ανθρώπους που συνδέθηκαν με το μνημείο, αλλά και από γάμους, βαπτίσεις και άλλες εκδηλώσεις που έλαβαν χώρο στον ναό. Η ενότητα στοχεύει αφενός στο να καταστήσει σαφές ότι το μνημείο ήταν και παραμένει ζωντανό κέντρο της κοινότητας και αφετέρου να παρουσιάσει τις αλλαγές του στον χρόνο.

Οι ευχές όλων είναι όχι μόνο η εκδήλωση να στεφθεί με επιτυχία, αλλά κυρίως να αποτελέσει το έναυσμα για να δοθεί στο μνημείο η προσοχή που το αξίζει.

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 16

Για μία ακόμη χρονιά, οι εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα του κ. Γ. Δημητρόπουλου εξέδωσαν τον τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς, που περιμένουμε πλέον με ανυπομονησία κάθε Χριστούγεννα. Περιέχει, όπως πάντα, εξαιρετικά κείμενα διαπρεπών επιστημόνων αλλά και ακούραστων ιστοριοδιφών, που φωτίζουν πτυχές τις ηλειακής ιστορίας, περισσότερο ή λιγότερο γνωστές.

Σημαντικό μέρος του τόμου αποτελούν οι μελέτες των αρχαιολόγων της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηλείας, που προσπαθούν να κάνουν γνωστή στο ευρύ κοινό την επίπονη δουλειά της διαχείρισης, συντήρησης και αποκατάστασης των αρχαιολογικών μνημείων του νομού. Επάξια εκπροσωπείται και η Ιερά Μητρόπολις Ηλείας, με κείμενα του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ηλείας κ. κ. Γερμανού και κληρικών, ενώ οι ιστορικοί και ιστοριοδίφες καταθέτουν για μία ακόμη φορά τα αποτελέσματα των ερευνών τους.

Μεταξύ αυτών των μελετητών έχω την τιμή να περιλαμβάνομαι κι εγώ για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά με το άρθρο "Θεόκλητο Τσαλπατούρος: ο αγιογράφος του Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας" (σσ. 394-404). Με το κείμενο αυτό επιχειρώ να ανασυνθέσω τον βίο και την εργογραφία του μεγάλου αγιογράφου του τελευταίου τετάρτου του 19ου αιώνα, Θεοκλήτου Τσαλπατούρου, του οποίου τα έργα, άλλοτε ενυπόγραφα και άλλοτε ανώνυμα, κοσμούν πολλούς ναούς της Μητροπόλεως Ηλείας. Όπως φαίνεται από τον όγκο του σωζόμενου έργου του, υπήρξε ο πλέον εμπορικός αγιογράφος της εποχής του και το αγιογραφικό του τάλαντο έχαιρε της εκτίμησης όλου του νομού.

Το σημαντικότερο στοιχείο του άρθρου μου αποτελεί η δημοσίευση για πρώτη φορά του συμβολαίου παραγγελίας των είκοσι τεσσάρων εικόνων των προφητών και της επιχρύσωσης του τέμπλου και της ουρανίας του ενοριακού μας ναού. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέχει το εν λόγω συμβόλαιο, οι παραπάνω εργασίες πραγματοποιήθηκαν το 1889 και κόστισαν 4.500 δραχμές, ποσό εξαιρετικά υψηλό για την εποχή.

Ευχαριστώ, λοιπόν, και από αυτήν την θέση τον κ. Δημητρόπουλο για την τιμή που μου κάνει όλα αυτά τα χρόνια και εύχομαι η Ηλειακή Πρωτοχρονιά να συνεχίσει να ταξιδεύει για πάντα!

Η ζώνη των προφητών

Σε παλαιότερη ανάρτησή μου (εδώ) είχα αποκαλύψει την ύπαρξη συμβολαιογραφικού εγγράφου, σύμφωνα με το οποίο οι είκοσι τέσσερις εικόνες των προφητών στην ένωση της οροφής με τον βόρειο και νότιο τοίχο του ναού της Κοιμήσεως αποτελούν έργο του Θεοκλήτου Τσαλπατούρου, του αριστοτέχνη αγιογράφου που υπογράφει και τις εικόνες της Βρεφοκρατούσας και της Κοίμησης (εφέστια) και, όπως φαίνεται, έχει δημιουργήσει και όλες τις υπόλοιπες εικόνες του τέμπλου. Το έγγραφο αυτό, μαζί με όσα βιογραφικά και εργογραφικά στοιχεία μπόρεσα μέχρι τώρα να συλλέξω, θα δημοσιευτεί στον φετινό τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς, της αξιέπαινης προσπάθειας του ιδιοκτήτη του Βιβλιοπανοράματος Αμαλιάδας, κ. Δημητρόπουλου.

Όσον αφορά την ζώνη των προφητών που συναντούμε στον ενοριακό μας ναό, αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της διακόσμησης των ναών του 19ου αιώνα στην Ηλεία, δανεισμένο από τις εκκλησίες των Επτανήσων. Οι περίτεχνες ουρανίες (δηλαδή οι διακοσμημένες οροφές), που συνδυάζουν την ξυλογλυπτική με την αγιογραφία είναι πολύ συχνές στα Επτάνησα (π. χ. οι ουρανίες του Αγίου Σπυρίδωνα Κέρκυρας ή της Φανερωμένης Ζακύνθου). Εξάλλου, η επτανησιακή επίδραση είναι φανερή και στην εικονογραφία του ναού μας, με την χρήση π. χ. της εικόνας του Νυμφίου ως βήλου (παραπετάσματος) της Ωραίας Πύλης αντί για την απεικόνιση του Μεγάλου Αρχιερέα. 

Οι εικόνες των προφητών, σύμφωνα με το προς δημοσίευση συμβόλαιο, είναι αγιογραφημένες πάνω σε λαμαρίνα. Η επιλογή αυτού του υλικού είναι πρακτικής σημασίας, καθώς η τοποθέτησή τους στην συγκεκριμένη θέση απαιτεί να έχουν σχήμα περίπου ημικυκλίου. Για την εποχής της κατασκευής τους (δηλαδή το 1889, σύμφωνα με το έγγραφο) το μόνο υλικό που μπορούσε να προσφέρει αυτήν την ευκαμψία είναι η λαμαρίνα. Μεταξύ των εικόνων, που είναι αναρτημένες πάνω σε ειδική ξύλινη κατασκευή, υπάρχουν διακοσμητικές κατακόρυφες λωρίδες με φυτικά μοτίβα και κεφαλές αγγέλων.

Η διάταξη των εικόνων φαίνεται στα παρακάτω σχέδια:

Η επιλογή των συγκεκριμένων προφητών δεν φαίνεται να ακολουθεί κάποια συγκεκριμένη λογική ή μοτίβο. Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι μεταξύ τους βρίσκονται και πρόσωπα συνδεόμενα στην θεολογία και την αγιογραφία με το πρόσωπο της Θεοτόκου, όπως ο Γεδεών. Το συγκεκριμένο παλαιοδιαθηκικό πρόσωπο, που δεν ανήκει στους προφήτες αλλά στους Κριτές, αναφέρεται συνήθως σε σχέση με την προεικόνιση του θαυματουργικού τόκου της Παναγίας με το περιστατικό του πόκου (βλ. Κριταὶ 6). Αλλά και η μορφή του Ιακώβ φαίνεται να σχετίζεται με την Θεοτόκο, αφού το όραμα της κλίμακας που περιγράφεται στην Παλαιά Διαθήκη αποτελεί για τους Πατέρες της Εκκλησίας προτύπωση του ρόλου της στο έργο του Θεού (βλ. Γένεσις 28).

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί η μορφή του Βαραχία, καθώς στην Παλαιά Διαθήκη δεν υπάρχει προφήτης με το συγκεκριμένο όνομα. Σε ορισμένους μόνο Πατέρες, ο Βαραχίας εμφανίζεται ως πατέρας του Ζαχαρία, του πατέρα του Ιωάννη του Προδρόμου, ο οποίος υποδέχτηκε την Θεοτόκο στον Ναό κατά τα Εισόδια (βλ. και Ματθ. 23.35 και Λουκ. 11.51)

Χρήσιμο θα ήταν να μπορούσα να διαβαστούν τα ειλητάρια, που οι μορφές κρατούν και τα οποία θα έδιναν περισσότερα στοιχεία για την εικονογραφική τους λειτουργία. Αφενός, όμως, το μεγάλο ύψος στο οποίο είναι τοποθετημένες οι εικόνες και αφετέρου η αιθάλη κεριών εκατόν πενήντα χρόνων δυσχεραίνουν αυτό το έργο. Σε ορισμένες βέβαια περιπτώσεις, τα αντικείμενα που κρατούν οι προφήτες αποτελούν τα γνωστά από την Αγία Γραφή και την παράδοση της αγιογραφίας σύμβολά τους (για τα σύμβολα και το τύπο κάθε προφήτη θα υπάρξει ειδική ανάρτηση).

Βόρειος τοίχος (από δεξιά προς αριστερά): Μωυσής, Δαυίδ, Ησαΐας.

Βόρειος τοίχος (από δεξιά προς αριστερά): Δανιήλ, Ηλίας, Γεδεών.

Βόρειος τοίχος (από δεξιά προς αριστερά): Ιωνάς, Ιερεμίας, Αμώς.

Βόρειος τοίχος (από δεξιά προς αριστερά): Αμώς, Ωσηέ,
Ελισσαίος, Σοφονίας.

Νότιος τοίχος (από αριστερά προς δεξιά): Σολομών, Σαμουήλ, Ααρών, Ιακώβ.

Νότιος τοίχος (από αριστερά προς δεξιά): Ιακώβ, Ιεζεκιήλ, Βαραχίας.

Νότιος τοίχος (από αριστερά προς δεξιά): Αβδιού, Ναούμ Αγγαίος.

Νότιος τοίχος (από αριστερά προς δεξιά): Αββακούμ, Ιωήλ, Ζαχαρίας.

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Το τέμπλο του ιερού ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Ίσως το πλέον χαρακτηριστικό στοιχείο των ορθοδόξων ναών μέχρι και τον 19ο αιώνα υπήρξε το ξυλόγλυπτο τέμπλο, που ενσωμάτωσε μοτίβα όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά ακόμη και προερχόμενα από την λαϊκή τέχνη και παράδοση ή από την ευρωπαϊκή τέχνη του μπαρόκ και του ροκοκό.

Φημισμένοι σε όλοι την Ελλάδα υπήρξαν οι οι ηπειρώτες ξυλογλύπτες, που κόσμισαν με τα έργα τους τους ναούς και τα αρχοντικά της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας. Για την περιοχή μας δύο υπήρξαν τα κέντρα της ξυλογλυπτική τέχνης, η Βερβίτσα (σημερινά Τρόπαια Αρκαδίας) και τα χωριά της ορεινής Ηλείας. Στην περίπτωση του τέμπλου του ενοριακού ναού του χωριού, όπως έχει ήδη ανακοινωθεί εδώ και εδώ, το συνεργείο που κατασκεύασε το τέμπλο με αρχιτεχνίτη τον Αποστόλη Δ. Μαραγκό προερχόταν από το χωριό Πορετσό, που τότε ανήκε στην Ηλεία, ενώ σήμερα υπάγεται στον νομό Αχαΐας με την ονομασία Αγράμπελα.

Στο συμφωνητικό κατασκευής αναφέρεται ρητά η απαίτηση των κατοίκων του χωριού για χρήση του τέμπλου του ναού του Αγίου Δημητρίου Καράτουλα ως προτύπου, με τον όρο το προοριζόμενο για τον ναό του Μπρούμα να "ἔχει ἐργασίαν διπλασίαν, ἤτοι σκαλίσματα περισσότερα". Δυστυχώς, το τέμπλο του ναού του Καράτουλα δεν σώζεται, αλλά από άλλο, αδημοσίευτο συμβόλαιο των Γ. Α. Κ. Πύργου αποδεικνύεται πως αποτελούσε έργο του ίδιου ξυλογλύπτη.

Το εν λόγω τέμπλο περιλαμβάνει τα συνηθισμένα στους ναούς του 19ου αιώνα στην Ηλεία μέρη, δηλαδή την επίστεψη της Σταύρωσης με τα λυπηρά, το δωδεκάορτο, το κεμέρι (< τουρκ. kemer = ζώνη), την άμπελο, τις δεσποτικές εικόνες, τα θωράκια, αλλά και τα αγιογραφημένα παραπετάσματα των θυρών, και το βημόθυρο. Η παρακάτω γραφική αναπαράσταση παρουσιάζει σχηματικά τις ονομασίες των μερών αυτών.

Τα μέρη του τέμπλου του ι. ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Η διακόσμηση του τέμπλου βασίζεται κυρίως σε φυτικά μοτίβα (φυλλώματα και άνθη), συνδυασμένα με απεικονίσεις αγγελικών μορφών, φανταστικών ζώων (δρακόντων και πυρπνόων πτηνών) και ιερών αντικειμένων (Σταυρού, Δισκοπότηρου, αρχιερατικής μήτρας και στεφάνου). Εξαίρεση αποτελούν οι δύο γλυπτικές απεικονίσεις γεγονότων από τα Ευαγγέλια, του Μυστικού Δείπνου στο κέντρο του κεμεριού πάνω από την Ωραία Πύλη και του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο, με τον Αρχάγγελο Γαβριήλ στο αριστερό φύλλο και την Θεοτόκο στο δεξιό.

Τμήμα του υπερθύρου της νότιας θύρας του Ιερού,
της ζώνης της αμπέλου και του κεμεριού.
Διακρίνονται φυτικά μοτίβα και αγγελικές μορφές.

Η ζώνη ανάμεσα στις Δεσποτικές εικόνες και τα θωράκια με φυτικά μοτίβα.

Πολύ χαρακτηριστική είναι η Σταύρωση στην επίστεψη, με τους τρομερούς δράκοντες που βρίσκονται αλυσοδεμένοι στον Σταυρό του Χριστού. Η σύνθεση αυτή φαίνεται να συμολίζει την ήττα και τον περιορισμό της εξουσίας του Διαβόλου με την σταυρική θυσία του Χριστού.

Η Σταύρωση στην επίστεψη.

Ευρύτερη λήψη του ανωτέρου τμήματο του τέμπλου με την Σταύρωση.

Η γλυπτική παράσταση του Μυστικού Δείπνου στο κεμέρι, πάνω από την Ωραία Πύλη

Από την άποψη της τεχνικής, το αρτιότερο τμήμα του τέμπλου αποτελεί η Ωραία Πύλη. Το βημόθυρο, το υπέρθυρο και οι γλυπτικές παραστάσεις που βρίσκονται πάνω από αυτήν (Μυστικός Δείπνος, Σταύρωση) αποτελούν αριστουργήματα γλυπτικής, που τείνουν προς την τεχνική του ολόγλυφου. Η συγκέντρωση των αρτιότερων τμημάτων στο κέντρο του τέμπλου είναι λογική, αφού είναι το μέρος που συγκεντρώνει την προσοχή των πιστών κατά τις ιερές ακολουθίες, αφού χρησιμοποιείται για τις εξόδους του ιερέα από το Βήμα προς τον κυρίως ναό (π. χ. κατά την Μετάληψη).

Συνολική άποψη της Ωραίας Πύλης.

Το βημόθυρο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η γλυπτική παράσταση του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο, όχι μόνο για την ιδιαίτερη απόδοση των χαρακτηριστικών των μορφών, αλλά και για ένα εσκεμμένο, όπως φαίνεται, "σφάλμα", το οποίο μπορεί κανείς να παρατηρήσει μόνο από μικρή απόσταση. Το αριστερό χέρι του Αρχαγγέλου Γαβριήλ, με το οποίο προσφέρει τον κρίνο στην Θεοτόκο, είναι σκαλισμένο όχι πάνω στο σώμα του αλλά στο άλλο φύλλο του βημοθύρου, μπροστά από την Παναγία.

Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ από την γλυπτική
παράσταση του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο.

Η Θεοτόκος από την γλυπτική
παράσταση του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο.

 

Το υπέρθυρο της Ωραίας Πύλης.

 Στο υπέρθυρο της Ωραία Πύλης απεικονίζονται στα πλάγια δύο άγγελοι με διακονικές στολές να κρατούν δίκηρο και τρίκηρο (όπως συμβαίνει και στην πραγματικότητα με τους διακόνους και την στάση που παίρνουν εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης). Επάνω από αυτούς δύο ιπτάμενοι άγγελοι κρατούν μια αρχιερατική μήτρα, με την οποία καλύπτουν ένα δισκοπότηρο (σύμβολο της προσφερόμενης μπροστά στην Ωραία Πύλη Θείας Κοινωνίας), και ένα στεφάνι.

Ο δεξιός άγγελος - διάκονος της Ωραίας Πύλης.

Ο αριστερός άγγελος - διάκονος της Ωραίας Πύλης.

 

Συνολικά, στο τέμπλο βρίσκονται τοποθετημένες 33 αγιογραφικές παραστάσεις: ο Εσταυρωμένος στο κέντρο του Σταυρού της επίστεψης, οι μορφές της Θεοτόκου και του αποστόλου Ιωάννη στα λυπηρά, αδιάγνωστη παράσταση σε κυκλική υποδοχή κάτω από τον Σταυρό, ο Ακοίμητος Οφθαλμός, οι εικόνες του Δωδεκαόρτου και η Αγία Τριάδα, οι τέσσερις δεσποτικές εικόνες, οι τέσσερις εικόνες των θωρακίων, οι απεικονίσεις των Αρχαγγέλων στις πλαϊνές θύρες του Ιερού και του Νυμφίου στην Ωραία Πύλη και οι τέσσερις Ιεράρχες, Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, Βασίλειος, Ιωάννης ο Χρυσόστομος και Γρηγόριος ο Διάλογος στην βάση του βημοθύρου. Η ιστόρηση των τεσσάρων αυτών Πατέρων στην Ωραία Πύλη φαίνεται ότι έχει άμεση σχέση με την συγγραφή από αυτούς Θείων Λειτουργιών (ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος συνέγραψε την ακολουθία των Προηγιασμένων Δώρων, που τελείται τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής).

Σχεδιαστική αναπαράσταση του τέμπλου με τις επιγραφές των εικόνων (διατηρείται η ορθογραφία τους).
Με πράσινο χρώμα σημειώνονται οι γλυπτικές παραστάσεις. Στους αριθμούς αντιστοιχούν:
1. Αγιογραφική παράσταση του Ακοίμητου Οφθαλμού.
2. Γλυπτική παράσταση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ (Ευαγγελισμός).
3. Γλυπτική παράσταση της Θεοτόκου (Ευαγγελισμός).
4-7. Οι τέσσερις ιεράρχες του βημοθύρου.
8. Ορθογώνιο θωράκιο του κεμεριού.

Οι τέσσερις Ιεράρχες στο κάτω μέρος του βημοθύρου.

Μέσω των λίγων αυτών στοιχείων, γίνεται φανερό ότι έχουμε να κάνουμε με ένα εξαιρετικό δείγμα ξυλογλυπτικής, του οποιου η αξία δεν αφορά μόνο την παλαιότητα. Η εκτέλεση του έργου φαίνεται να έχει γίνει με ιδιαίτερη προσοχή και προγραμματισμό κατανομής των εργασιών ανάμεσα στα μέλη του συνεργείου. Μπορούμε δηλαδή να υποθέσουμε ότι τα κεντρικότερα και συνεπώς πιο λεπτοδουλεμένα μέρη του τέμπλου κατασκευάστηκαν από τον αρχιτεχνίτη Αποστόλη Μαραγκό, ως τον πλέον έμπειρο. Αυτή, άλλωστε, η λογική της κατανομής των εργασιών ανάμεσα στα συνεργεία ανάλογα με την σπουδαιότητά τους ακολουθείτο και από τους κτίστες: οι εμπειρότεροι έχτιζαν το εξωτερικό μέρος που ήταν ορατό και οι πιο άπειροι το εσωτερικό.

Αξίζει να τονιστεί ότι στους ναούς της Μητροπόλεως Ηλείας διατηρούνται μέχρι σήμερα εξαιρετικά έργα ξυλογλυπτικής του 19ου αιώνα, τα οποία δεν έχουν τύχει της απαραίτητης μελέτης και ανάδειξης. Ας αρχίσουμε απλά γνωρίζοντας και θαυμάζοντάς τα.

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

"... Κάθε μαχαλάς και τάξη.": μια ιδιαιτερότητα της ακολουθίας του Επιταφίου

Είμαστε όλοι εξοικειωμένοι με την διάταξη της ακολουθίας του Επιταφίου το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής: μετά την Αποκαθήλωση το ύφασμα με την παράσταση του σώματος του Χριστού τοποθετείται στο Κουβούκλιο του επιταφίου στο μέσον της Εκκλησίας, όπου οι πιστοί προσκυνούν μαζί με αυτό και τον Σταυρό, από τον οποίο αποκαθηλώθηκε ο Εσταυρωμένος. 

Η ύπαρξη, όμως, ενός σπανιότατου κειμηλίου στον ναό του χωριού μας έχει επιβάλλει μια μικρή παρέκκλιση, που κάνει την ακολουθία αυτήν ακόμη πιο ιδιαίτερη. Στην κόγχη του Ιερού, στο ίδιο βάθρο με τον Σταυρό, φυλάσσεται καθόλον τον χρόνο μια μεγάλη, κεντητή εικόνα του Επιταφίου Θρήνου, η οποία κατά την μεγάλη Παρασκευή τοποθετείται στο μέσον του ναού, δίπλα από το κουβούκλιο του επιταφίου. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν μεγάλο κεντητό επιτάφιο, διαστάσεων δύο μέτρων μήκους και ενός μέτρου πλάτους, τοποθετημένου μέσα σε ξύλινη κορνίζα. 

Η κεντρική παράσταση απεικονίζει το σώμα του Χριστού πλαισιωμένο από Αγγέλους, την Θεοτόκο, τον Ιωάννη τον Θεολόγο και τους Αγίους Ιωσήφ από Αριμαθαίας και Νικόδημο. Την παράσταση αυτή περιτρέχει επιγραφή με τον Απολυτίκιον του Μεγάλου Σαββάτου: "Ὁ εὐσχήμων Ἰωσήφ ἀπὸ τοῦ ξύλου καθελὼν τὸ ἄχραν/τόν σου σῶμα σινδόνι / καθαρᾷ εἰλήσας καὶ ἀρώμασι ἐν μνήματι καινῷ / κηδεύσας ἀπέθετο", ενώ στις τέσσερις γωνίες απεικονίζονται οι τέσσερις Ευαγγελιστές.

Τα ενδύματα των μορφών είναι κεντημένα με χρυσή και αργυρή κλωστή πάνω σε ερυθρό ύφασμα, ενώ τα γυμνά μέρη των σωμάτων (δηλαδή τα πρόσωπα και τα χέρια, καθώς και ολόκληρο  το γυμνό σώμα του Χριστού) είναι ζωγραφισμένα πάνω σε δέρμα και προσαρμοσμένα ανάμεσα στα κεντητά μέρη. 

Η παράσταση αυτή, χρονολογούμενη με βάση άλλα παρόμοια δείγματα πιθανώς στα τέλη του 19ου αιώνα, ακολουθεί παρόμοια έργα ρωσικής τεχνοτροπίας. Παρόμοια κειμήλια σώζονται και σε άλλους ναούς της Μητροπόλεως Ηλείας. Μάλιστα, η ίδια παράσταση υπάρχει και στο Μουσείο της Ιεράς Μονής Σκαφιδιάς. Εκείνο, όμως, που διαφοροποιεί την εικόνα του χωριού είναι το μεγάλο μέγεθος (τουλάχιστον τριπλάσιο από όλες τις άλλες περιπτώσεις που γνωρίζω), καθώς και η ιδιαίτερη χρήση της κατά την Μεγάλη Παρασκευή. Χάρη στην ύπαρξη του κειμηλίου αυτού οι πιστοί μπορούν να προσκυνούν τον Επιτάφιο ακόμη και μετά την άρση του υφάσματος από το κουβούκλιο μετά την επιστροφή του στον ναό από την περιφορά.

(Οι φωτογραφίες προέρχονται από την χθεσινή ακολουθία και περιφορά του Επιταφίου στο χωριό).

Θεόκλητος Τσαλπατούρος, ο αγιογράφος του ναού της Κοιμήσεως

Για την αγιογράφηση του ενοριακού ναού της Κοίμησης της Θεοτόκου στηριζόμαστε προς το παρόν κυρίως στις δύο πολύτιμες επιγραφικές μαρτυρίες, που διασώζονται σε δύο από τις εικόνες του τέμπλου, δηλαδή στην εικόνα της Θεοτόκου και στην εικόνα της Κοίμησης. Σύμφωνα με τις επιγραφές αυτές τις δύο εικόνες έχει ιστορήσει ο αγιογράφος Θεόκλητος Τσαλπατούρος στον Πύργο κατά τα έτη 1876 και 1879 αντίστοιχα.

Η επιγραφή της εικόνας της Θεοτόκου έχει ως εξής: Δαπάνη Βασιλείου Δημητροπούλου / καὶ τῆς συζύγου αὐτοῦ Παναγιώτας. / Ἐν Πύργῳ τὴν 13 Αὐγούστου 1876 διὰ χειρὸς Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.

Τρία χρόνια αργότερα ο ίδιος αγιογράφος ιστόρησε την εικόνα της Κοιμήσεως, η οποία φέρει ανάλογη επιγραφή: Ἐν Πύργῳ τὴν 13 Αὐγούστου 1879. / Διὰ χειρὸς Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.

Η επιγραφή της εικόνας της Θεοτόκου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Η επιγραφή της εικόνας της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Πληροφορίες για το σωζόμενο σήμερα εντός των ορίων της Μητροπόλεως Ηλείας έργο του Θεοκλήτου Τσαλπατούρου διασώζει ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ηλείας κ. κ. Γερμανός στην μελέτη του με τίτλο «Ἁγιογράφοι φορητῶν ἱερῶν εἰκόνων μονῶν καὶ ἐνοριῶν Ἱ. Μητροπόλεως Ἠλείας & Ὠλένης τοῦ ΙΘ΄ αἰῶνος» στα Πρακτικὰ Ἠλειακοῦ Πνευματικοῦ Συμποσίου 1993 (Πύργος-Γαστούνη 26-28 Νοεμβρίου 1993), σ. 75:

32. Θεόκλητος Μοναχὸς Τσαλπατοῦρος. Ἁγιογραφεῖ ἐν Πύργῳ.

α. Ὑπάρχουν δύο εἰκόνες του εἰς τὴν ἐνορίαν Στρουσίου ἔτους 1875, ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς καὶ ἡ Θεοτόκος.

β. εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν Εἰσοδιωτίσσης Ἁγ. Ἰωάννου Πύργου˙ ἡ Γοργοεπήκοος ἔτους 1876.

γ. Εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν Ἁγ. Ἀθανασίου Ἀμπελοκάμπου (Καρακουζίου) ἔργον του εἶναι ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος ἔτους 1876.

δ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἡρακλείας εἰκὼν τῆς Θεοτόκου τοῦ 1876.

ε. Εἰς τὴν ἐνορίαν Κολλυρίου (Ναοῦ Κοιμητηρίου) ὑπάρχει ἔργον τοῦ ἡ εἰκὼν τοῦ Ἁγ. Διονυσίου Ζακύνθου ἔτους 1877.

στ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Φλόκα ἡ εἰκόνα τῆς Ἁγ. Τριάδος ἔτους 1878.

ζ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἁγ. Ἰωάννου Πύργου˙ Παναγία ἡ Βρεφοκρατούσα ἔτους 1878.

η. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἁγ. Σπυρίδωνος Πύργου˙ Οἱ Ἅγιοι Ἀνάργυροι Κοσμᾶς καὶ Δαμιανὸς 1876 (εἰκ. 7) ὁ Ἅγιος Δημήτριος 1891 (εἰκ. 8) καὶ ὁ Ἱερομάρτυς Χαράλαμπος 1891.

θ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἁγ. Νικολάου Σωπίου˙ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ 22-12-1887, τῆς Θεοτόκου 22-12-1887 καὶ τοῦ Προδρόμου 22-12-1887.

ι. Ἐπίσης ὑπάρχουν δύο ἔργα του χωρὶς χρονολογία: εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν Σκαφιδιᾶς ἡ εἰκὼν Ἁγίων Ἀνδρονίκου καὶ Ἰουνίας καὶ εἰς τὴν ἐνορίας Καυκανιᾶς, ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς τοῦ τέμπλου.

ια. Τέλος σημειώνω ὅτι ὅλες οἱ εἰκόνες τοῦ τέμπλου εἰς τὸν Ἱ. Ν. Ἁγ. Γεωργίου Μιράκας εἶναι ἔργον Θεοκλήτου (χωρὶς ἐπίθετον καὶ τὸ χαρακτηριστικὸν τοῦ Μοναχοῦ) ἔτους 1887, ἁγιογραφημένες ἐν Πύργῳ.

Πιστεύω ὅτι πρόκειται διὰ τὸν αὐτὸν ἁγιογρἀφον, Θεόκλητον Μοναχὸν Τσαλπατοῦρον.

Οἱ εἰκόνες αὐτὲς εἶναι αἱ ἑξῆς:

Οἱ Δεσποτικὲς εἰκόνες τοῦ τέμπλου. Ἤτοι Ἰησοῦς Χριστὸς, Παναγία, Πρόδρομος καὶ Ἅγ. Γεώργιος. Ἡ τελευταία ἀναγράφει ἐκτὸς τοῦ ἔτους καὶ ἡμέρα καὶ μήνα ἁγιογραφήσεως˙ 22 Ἀπριλίου 1887. Οἱ 12 εἰκόνες τοῦ Δωδεκαόρτου. Εἰκόνα τῆς Ἁγ. Τριάδος. 12 εἰκόνες τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων καὶ ὁ Μυστικὸς Δεῖπνος.

Εικόνα των Αγίων Αναργύρων (1876)
του αγιογράφου Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.
Ι. Ν. Αγίου Σπυρίδωνος Πύργου.

Εικόνα του Αγίου Δημητρίου (1891)
του αγιογράφου Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.
Ι. Ν. Αγίου Σπυρίδωνος Πύργου.

Παρατηρούμε μόνον ότι όσον αφορά την ενορία του χωριού μας ο Μητροπολίτης αναφέρει μόνο την εικόνα της Θεοτόκου και όχι την εικόνα της Κοίμησης. Η παράλειψη αυτή μπορεί να οφείλεται είτε στην ανεπαρκή αποστολή πληροφοριών εκ μέρους του εφημερίου της ενορίας (η μελέτη βασίστηκε στην αποστολή στοιχείων εκ μέρους του εφημερίου κάθε ενορίας, τα οποία ο Μητροπολίτης ταξινόμησε και ερμήνευσε) είτε σε εκ παραδρομής σφάλμα του ίδιου.

Από την εργασία αυτή προκύπτει ότι ο εν λόγω αγιογράφος εργάστηκε σίγουρα μεταξύ των ετών 1875 και 1891 (πιθανώς και πριν και μετά από αυτό το διάστημα) στον Πύργο και τα 46 αναφερόμενα στην παραπάνω μελέτη έργα του βρίσκονται διασκορπισμένα σε μεγάλο τμήμα της Ηλείας, από το Στρούσι στα βόρεια μέχρι το Φλόκα στα νότια. Όπως σημειώνει, βέβαια, και ο ίδιος ο Μητροπολίτης Ηλείας στα συμπεράσματα της μελέτης του, είναι πολύ πιθανό να υπάρχουν και άλλα έργα του αγιογράφου αυτού, τα οποία είναι ανυπόγραφα και ως εκ τούτου αταύτιστα.

Η μελέτη του συμβολαιογραφικού αρχείου Γ.Α.Κ. Πύργου δεν έχει αποδώσει μέχρι στιγμής καρπούς ως προς την ανεύρεση του συμβολαίου παραγγελίας των εικόνων του τέμπλου. Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά τους, όμως, και κυρίως τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα που απαντούν και στις 32 παραστάσεις του τέμπλου καθιστούν, κατά την γνώμη μου, βέβαιη την απόδοση στον Θεόκλητο Τσαλπατούρο, παρά την απουσία επιγραφών.

Κατά ευτυχή συγκυρία εντόπισα πρόσφατα ένα συμβόλαιο με την παραγγελία στον Θεόκλητο Τσαλπατούρο των 24 εικόνων των προφητών που είναι τοποθετημένες στην ένωση της οροφής με τους τοίχους. Το συμβόλαιο αυτό θα δημοσιευτεί με την πρώτη ευκαιρία.

Αν η υπόθεσή μου για την ιστόρηση από τον Θεόκλητο Τσαλπατούρο και των επιτοίχιων αγιογραφιών του ναού της Κοίμησης, που βασίζεται επίσης στην ύπαρξη ομοιοτήτων με τα έργα που του αποδίδονται με ασφάλεια, ο ναός αποτελεί ίσως το πιο ολοκληρωμένο δείγμα του έργου του αγιογράφου αυτού.

Η εικόνα της Θεοτόκου του τέμπλου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Η εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

(Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες των εικόνων των Αγίων Αναργύρων και του Αγίου Δημητρίου του Ι. Ν. Αγίου Σπυρίδωνος Πύργου αναδημοσιεύονται εδώ από την σελίδα 88 της μελέτης του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ηλείας κ. κ. Γερμανού «Ἁγιογράφοι φορητῶν ἱερῶν εἰκόνων μονῶν καὶ ἐνοριῶν Ἱ. Μητροπόλεως Ἠλείας & Ὠλένης τοῦ ΙΘ΄ αἰῶνος» στα Πρακτικὰ Ἠλειακοῦ Πνευματικοῦ Συμποσίου 1993 (Πύργος-Γαστούνη 26-28 Νοεμβρίου 1993), σ. 88)

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".