Μπρούμα και Ηράκλεια σε γαλλικό χάρτη του 1900

Οι χάρτες αποτελούν ένα από τα πλέον χρήσιμα εργαλεία για την μελέτη της ιστορίας, καθώς αποτυπώνουν, με λιγότερη ή περισσότερη πιστότητα ανάλογα με την εποχή, βασικά σημεία μιας περιοχής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον δε έχουν οι αναφορές των χαρτών σε στοιχεία του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, όπως οι δρόμοι ή τα σημαντικότερα οικοδομήματα.

Ο χάρτης που παρουσιάζεται εδώ ανήκει στην προσωπική συλλογή του κ. Σωτήρη Ευθυμίου, που μου επέτρεψε να τον μελετήσω και να τον σχολιάσω, ώστε να εμπλουτίσει τις γνώσεις όλων μας. Αφού τον ευχαριστήσω πολύ, θα ευχηθώ να ακολουθήσουν και άλλοι το παράδειγμά του. Οι ιδιωτικές συλλογές ιστορικών κειμηλίων επιφυλάσσουν συχνά ευχάριστες εκπλήξεις για τους μελετητές, αλλά η πρόσβαση σε αυτές είναι συνήθως δύσκολη. Χωρίς, όμως, τεκμήρια, δεν γράφουμε ιστορία, αλλά μυθιστόρημα.

Ο χάρτης, χρονολογούμενος ρητά στο 1900 (άνω αριστερή γωνία) και τυπωμένος στην Λειψία (άνω δεξιά γωνία), είναι γραμμένος στην γαλλική γλώσσα, μια από τις βασικές επιστημονικές γλώσσες της εποχής. Απεικονίζει την περιοχή ανάμεσα στον Πύργο (αριστερά) και την Τριφυλλία (δεξιά), ενώ στο επάνω μέρος εμφανίζεται μέρος του τέως δήμου Ωλένης.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου χάρτη, όπως και της πλειοψηφίας των χαρτών της εποχής, αποτελεί η ταύτιση των σύγχρονων οικισμών με τους γνωστούς, κυρίως από τον Παυσανία, οικισμούς της αρχαίας Ηλείας. Εν προκειμένω για το χωριό μας, ο εκδότης του χάρτη σημειώνει δίπλα στο όνομα Brouma την ονομασία της αρχαίας Ηράκλειας, ενώ δεν παραλείπει να υπενθυμίσει και την ύπαρξη του γνωστού τόσο από τον Στράβωνα, όσο και από τον Παυσανία, ιερού των Ιωνιάδων νυμφών (Sanctuaire des Nymphes). Η χρήση των πληροφοριών των αρχαίων περιηγητών ολοκληρώνεται με την αναφορά στον ποταμό Κύθηρο, τον οποίο ο χάρτης ταυτίζει με το ρέμα της "Μάνας", που σήμερα είναι σχεδόν άνυδρο. 

Σημειώνω ότι η ταύτιση του αρχαίου ποταμού με κάποιο από τα ρυάκια της περιοχής έχει διχάσει τους ερευνητές. Η άποψη που φαίνεται να κυριάρχησε ήταν εκείνη του σύγχρονου περιηγητή, του γυμνασιάρχη Γεωργίου Παπανδρέου. Έχοντας τοποθετήσει το ιερό των Νυμφών στην περιοχή "Βρωμόβρυση", απέδωσε την ονομασία "Κυθήριος" στο μικρό ρέμα δίπλα στο Πουρνάρι, αφού σύμφωνα με τον Παυσανία το νερό της πηγής των Νυμφών χυνόταν στον Κυθήριο (επομένως, πρέπει να βρίσκονταν κοντά το ένα στο άλλο).

Ο χάρτης απεικονίζει, όπως είναι αναμενόμενο, την κρατούσα επιστημονική αντίληψη της εποχής του, η οποία έχει πίσω της μελέτες του 19ου αιώνα, βασισμένες σε εικασίες χωρίς την παρουσία των (μη ανακαλυφθέντων ακόμη αρχαιοτήτων), αλλά και τα πρώτα πορίσματα από την αρχαιολογική έρευνα στην Ολυμπία. Είναι δε χαρακτηριστικό, ότι η ταύτιση της αρχαίας Ηράκλειας με την περιφέρεια του Μπρούμα παγιώθηκε ήδη από την εποχή αυτή στην επιστημονική κοινότητα και οδήγησε στην μετωνομασία του χωριού το 1915. Βέβαια, δεν έλειψαν ήδη από τότε οι διαφωνίες ως προς την θέση της αρχαίας πόλης, που επεκτάθηκαν ακόμη και στην διεκδίκηση του ονόματος Ηράκλεια από το γειτονικό Πουρνάρι (βλ. εδώ). Μέχρι τις μέρες μας είναι ζωντανή η αντιπαράθεση ως προς την θέση της αρχαίας Ηράκλειας,  με τους πιο συμβιβαστικούς να προσανατολίζονται στην τοποθέτηση της στην ευρύτερη περιοχή Μπρούμα-Πουρνάρι-Στρέφι. Αυτή φαίνεται να είναι και η πιο λογικοφανής άποψη, αφού είναι δύσκολο να φανταστούμε μια πόλη να περιορίζεται στην μικρή έκταση του τοπωνυμίου "Ταρλάς", όπως πίστεψε ο Γ. Παπανδρέου, βασιζόμενος, βέβαια, στο πλήθος των αρχαίων καταλοίπων που είδε να κείτονται στο έδαφος της περιοχής και τα οποία είναι ορατά μέχρι σήμερα.

Επειδή η δύναμη των ιστορικών τεκμηρίων είναι ανεξάντλητη, επιφυλάσσομαι να σχολιάσω περισσότερα σε επόμενη ευκαιρία, ώστε κάθε θέμα να έχει τον χρόνο και την έκταση που του αρμόζει.

Ευχαριστώ και πάλι, Σωτήρη!

Μετωνομασία Μπροῦμα εἰς Ἡράκλειαν

Εννενήντα οκτώ χρόνια συμπληρώνονται αύριο από την ημέρα που ελήφθη η απόφαση της μετονομασίας του χωριού μας από Μπρούμα σε Ηράκλεια. Ἐννενήντα οκτώ χρόνια που ένα όνομα σχεδόν πεντακοσίων ετών (γι' αυτό θα μιλήσουμε άλλη φορά!) πέρασε στην ιστορία, τουλάχιστον όσον αφορά την επίσημη χρήση, γιατί ανεπίσημα είναι ακόμη και σήμερα αυτό που κυριαρχεί.

Οι μετωνομασίες των χωριών της Ελλάδας αποτέλεσαν φρενίτιδα του ελληνικού κράτους κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Αυτό δεν είναι παράδοξο, αν αναλογιστούμε την προσπάθεια που καταβλήθηκε από τον πνευματικό κόσμο, με πρωτοστάτη τον Κ. Παπαρρηγόπουλο, για την αντίκρουση της θεωρίας του Φαλμεράυερ περί ασυνέχειας ανάμεσα στον αρχαίο και στον σύγχρονο ελληνισμό. 

Στην διάρκεια των ετών 1913-1922 μεταβλήθηκαν οι ονομασίες σχεδόν 200 χωριών και οικισμών της ελληνικής επικράτειας. Βασικός γνώμονας υπήρξε η απαλλαγή από τοπωνύμια με αρβανίτικη και τούρκικη προέλευση και η αντικατάστασή τους από ελληνικά, είτε πλαστά είτε βασιζόμενα σε υποθετικές ταυτίσεις με αρχαίες ελληνικές πόλεις.

Για τον σκοπό αυτό ιδρύθηκε με Βασιλικό διάταγμα στις 31 Μαρτίου 1909 η "'Επιτροπεία τῶν τοπωνυμίων τῆς Ἑλλάδος" με πρόεδρο τον Ν. Γ. Πολίτη και μέλη τους Σπ. Λάμπρο, Γ. Χατζιδάκι, Γρ. Βερναρδάκη, Χρ. Τσούντα, Π. Καββαδία, Κ. Παπαμιχαλόπουλο, Δ. Καμπούρογλου, Αρ. Βαμπά, Κλ. Στέφανο, Γ. Σωτηριάδη, Μ. Χρυσοχόο, Κ.Ν. Ράδο και Γ. Χωματιανό. Επειδή, όμως, οι Βαμπάς, Στέφανος, Λάμπρου εν τω μεταξύ απεβίωσαν και οι Καμπούρογλου και Βερναρδάκης παραιτήθηκαν, αντικαταστάθηκαν από τους Α. Αδαμαντίου, Σ. Μενάρδο, Σ. Κουγέα, Στ. Π. Κυριακίδη, Κ. Αμάντο και Ι. Βογιατζίδη. 

Είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς το επίπεδο της Επιτροπείας αυτής, αναφερόμενος μόνο και μόνο στα ονόματα των Πολίτη, του θεμελιωτή της ελληνικής λαογραφίας, Χατζιδάκι, θεμελιωτή αντιστοίχως της ελληνικής γλωσσολογίας, και Βερναρδάκη, κορυφαίου φιλολόγου. Άλλωστε, όλα τα μέλη υπηρετούσαν με τον ένα η τον άλλο τρόπο τον πολιτισμό και τα γράμματα, άλλος σαν φιλόλογος, άλλος σαν ιστορικός, άλλος σαν αρχαιολόγος κλπ.

Η Επιτροπή απέκτησε μεγαλύτερη δύναμη μετά και την εφαρμογή του Νόμου 641 της 11ης Φεβρουαρίου 1915, με τον οποίο καθίστατο πλέον υποχρεωτική η γνωμοδότηση της Επιτροπής σε κάθε αίτημα για μετωνομασία κοινότητας υποβαλλόμενο στο Υπουργείο Εσωτερικών. Οι γνωμοδοτήσεις της Επιτροπείας συγκεντρώθηκαν το 1920 σε έναν τόμο από τον Ν. Γ. Πολίτη (Γνωμοδοτήσεις περὶ μετωνομασίας συνοικισμῶν καὶ κοινοτήτων ἐκδιδόμεναι ἀποφάσει τοῦ Ὑπουργείου τῶν Ἐσωτερικῶν, Ἀθῆναι 1920), που όχι μόνο παρέχει μια εικόνα για την μέθοδο που η Επιτροπή ακολούθησε στο έργο της, αλλά και διασώζει πληροφορίες για την διαδικασία που ακολουθείτο από τις ενδιαφερόμενες κοινότητες.

Εξαιρετικά ενδιαφέροντα είναι τα στοιχεία που παρέχονται από την γνωμοδότηση που αφορά το Μπρούμα (ο.π. σ. 56-57). Μαθαίνουμε ότι το όνομα "Ηράκλεια" διεκδικείτο και από το διπλανό Πουρνάρι (η διαφωνία για την θέση της αρχαίας Ηράκλειας, που έφτασε ως σήμερα, πρέπει να έχει στην εποχή αυτή τις ρίζες της). Μάλιστα, αρχικά προκρίθηκε από τον Νομάρχη, στηριζόμενο στις υποδείξεις του εφόρου Αρχαιοτήτων Ολυμπίας, η απόδοση του ονόματος στο Πουρνάρι. Ο Πολίτης, ωστόσο, βασιζόμενος στις πληροφορίες του Στράβωνα και του Παυσανία, αλλά και στην κοινή πεποίθηση νεοτέρων μελετητών, υποστηρίζει την απόδοση του ονόματος της αρχαίας πόλης στο Μπρούμα. 

Φαίνεται ότι η άποψη της Επιτροπείας επικράτησε, αφού στο φύλλο 148 της 20ης Απριλίου 1915 (αλλά με ημερομηνία 16 Απριλίου) της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως δημοσιεύτηκε η απόφαση του υπουργού Εσωτερικών Ν. Τριανταφυλλάκου "περὶ μετονομασίας τῆς κοινότητος Μπρούμα εἰς κοινότητα Ἡρακλείας". Το κείμενό της έχει ως εξής:

Ἀριθ. 2930

Ο ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΤΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ

Ἔχοντες ὑπ' ὄψιν α΄) τὸ ἄρθρον 8 τοῦ ,ΔΝΖ΄ Νόμου τῆς 10 Φεβρουαρίου 1912 "περὶ συστάσεως δήμων καὶ κοινοτήτων", ὡς ἐτροποποιήθη καὶ συνεπληρώθη διὰ τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ 641 νόμου τῆς 11/14 Φεβρουαρίου 1915, β΄) τὴν ὑπ' ἀριθ. π(αρελθόντος) ἔ(τους) πρᾶξιν τοῦ κοινοτικοῦ συμβουλίου Μπρούμα - Ὀλυμπίων, καὶ γ΄) τὰς ὑπ' ἀριθ. 13, 15 καὶ 16 π(αρελθόντος) ἔ(τους) γνωμοδοτήσεις τῆς ἐπιτροπείας τῶν τοπωνυμίων τῆς Ἑλλάδος, ἐγκρίνομεν ἵνα ἡ κοινότης Μπροῦμα μετονομασθῇ "κοινότης Ἡρακλείας".

Ἐν Ἀθήναις τῇ 16 Ἀπριλίου 1915.

Ὁ Ὑπουργὸς

Ν. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΟΣ

Σχεδόν δύο μήνες αργότερα, στις 2 Ιουνίου 1915 (αλλά με ημερομηνία 29/5), η κοινοτική αρχή του χωριού, με πρόεδρο τον Διονύσιο Παπουτσή δημοσιεύει την απόφαση στις τοπική εφημερίδα ΠΑΤΡΙΣ (φύλλο 5391).

Με την αλλαγή αυτή δημιουργήθηκε ένα δεδομένο ως προς την συσχέτιση της αρχαίας Ηράκλειας με την σύγχρονη, άποψη που άλλωστε είχε εκφραστεί, περισσότερο από εκατό χρόνια νωρίτερα από την μετωνομασία, από τους Ευρωπαίους περιηγητές της περιόδου της Τουρκοκρατίας (π.χ. Aldenhoven), αλλά και τους πρώτους αρχαιολόγους που έφτασαν στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος (π. χ. Curtius και Bursian)

Κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια....

Δικαιολογημένα θα υπέθετε κανείς, μετά από ένα σχεδόν μήνα απουσίας από το ιστολόγιο, ότι τα παράτησα ή βαρέθηκα! Θα έκανε, όμως, λανθασμένη υπόθεση, καθώς όχι μόνο δεν βαρέθηκα, αλλά αυτόν τον καιρό εντόπισα αρκετά νέα θέματα, που θα σας φανούν όχι μόνο ενδιαφέροντα αλλά θα προσθέσουν στις ήδη αρκετές γνώσεις σας! Αν μου επιτρέπετε, θα ήθελα να θεωρήσω ότι και εγώ, με αυτή μου την προσπάθεια να συγκεντρώσω και να παρουσιάσω υλικό, συνέβαλα, περισσότερο ή λιγότερο, στον εμπλουτισμό αυτών των γνώσεων! Η απουσία μου, οφείλω να πω, οφείλεται σε ασθένεια. Τον τελευταίο χρόνο συνεχώς εκπλήσσομαι δυσάρεστα όσον αφορά την υγεία μου! Αλλά τί να γίνει; Οι απαιτήσεις προχωράνε!
Σας είχα υποσχεθεί πριν αρκετό καιρό ότι θα παρουσιάσω σε συνέχειες την πλήρη ιστορία του χωριού μας από την αρχαιότητα ως σήμερα. Αυτή η σειρά άρθρων ξεκινά σήμερα με το παρόν για την αρχαία Ηράκλεια! Απολαύστε το και, αν έχετε να προσθέσετε ή να αφαιρέσετε ο,τιδήποτε, μη διστάσετε να το κάνετε!
Η αρχαία Ηράκλεια έμεινε γνωστή σε εμάς από τα έργα 2 αρχαίων περιηγητών, του Στράβωνα (64 π.Χ. - p. 24 μ.Χ.) και του Παυσανία (110-180 μ.Χ. περ).
Ο Στράβων, πιο συνοπτικός και σοβαρός από τον Παυσανία, αναφέρει:
"ἐγγὺς δὲ τῆς Σαλμώνης Ἡράκλεια, καὶ αὕτη μία τῶν ὀκτώ, διέχουσα περὶ τετταράκοντα σταδίους τῆς Ὀλυμπίας, κειμένη δὲ παρὰ τὸν Κυθήριον ποταμόν, οὗ τὸ τῶν Ἰωνιάδων νυμφῶν ἱερὸν τῶν πεπιστευμένων θεραπεύειν νόσους τοῖς ὕδασι." (Γεωγραφικών Ε, 32) δηλαδή "κοντά στη Σαλμώνη (βρίσκεται) η Ηράκλεια, και αυτή μία από τις οκτώ πόλεις (της Πισάτιδας), η οποία απέχει περίπου 40 στάδια από την Ολυμπία και απλώνεται δίπλα στον Κυθήριο ποταμό, όπου (βρίσκεται) το ιερό των Ιωνιάδων Νυμφών, που πιστεύεται ότι θεραπεύουν ασθένειες μέσω του νερού".
Ο Παυσανίας από την άλλη πλευρά, περισσότερο ενθουσιώδης και θαυμαστής των αρχαιοτερων από αυτών μνημείων, μας πληροφορεί τα εξής:
"ἀπέχει δὲ ὡς πεντήκοντα Ὀλυμπίας σταδίους κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια καὶ πρὸς αὐτῇ Κύθηρος ποταμός: πηγὴ δὲ ἐκδιδοῦσα ἐς τὸν ποταμὸν καὶ νυμφῶν ἐστιν ἱερὸν ἐπὶ τῇ πηγῇ. ὀνόματα δὲ ἰδίᾳ μὲν ἑκάστῃ τῶν νυμφῶν Καλλιφάεια καὶ Συνάλλασις καὶ Πηγαία τε καὶ Ἴασις, ἐν κοινῷ δέ σφισιν ἐπίκλησις Ἰωνίδες. λουομένοις δὲ ἐν τῇ πηγῇ καμάτων τέ ἐστι καὶ ἀλγημάτων παντοίων ἰάματα: καλεῖσθαι δὲ τὰς νύμφας ἀπὸ Ἴωνος λέγουσι τοῦ Γαργηττοῦ, μετοικήσαντος ἐνταῦθα ἐξ Ἀθηνῶν." δηλαδή "Η κωμόπολη της Ηλείας Ηράκλεια απέχει από την Ολυμπία σχεδόν πενήντα στάδια και δίπλα της κυλάει ο ποταμός Κύθηρος: υπάρχει πηγή που εκβάλλει στον ποταμό και ιερό νυμφών πάνω στην πηγή. Καθεμιάς από τις Νύμφες το όνομα είναι Καλλιφάεια, Συνάλλασις, Πηγαία και Ίασις, αλλά από κοινού ονομάζονται Ιωνίδες. Όσοι πλένονται στην πηγή θεραπεύονται από κάθε είδους κούραση και ασθένεια: Λένε ότι οι νύμφες πήραν το όνομά τους από τον Ίωνα, το γιό του Γαργηττού, που μετεγκαταστάθηκε εδώ από την Αθήνα" ( Ελλάδος Περιήγησις 6.7)
Τα δύο αρχαία απόσπάσματα μας δίνουν τις εξής πληροφορίες:
1. Η Ηράκλεια ήταν πόλη (στην εποχή του Παυσανία κωμόπολη) της αρχαίας Ηλείας,αρχικά τμήμα του βασιλείου της Πισάτιδος, που υποτάχθηκε από το αντίπαλο κράτος της Ήλιδας το 580 π.Χ., και απείχε από την Ολυμπία 40 ή 50 στάδια (=7.096-8.870 μ.)
2. Δίπλα της έρρεε ο Κυθήριος/Κύθηρος ποταμός, που πιθανώς ταυτίζεται με το "Πουρναρέικο ρέμα", που κυλάει ανάμεσα στο χωριό μας και στο Πουρνάρι.
3. Στον ποταμό κατέληγαν τα νερά μιας πηγής, πάνω/δίπλα στην οποία ήταν χτισμένο ένα Νυμφαίο, αφιερωμένο στις Ιωνιάδες Νύμφες.
4. Οι Ιωνιάδες Νύμφες ήταν 4 και έφεραν τα εξής ονόματα: Καλλιφάεια, Συνάλλασις, Πηγαία και Ίασις. Τα ονόματα είναι καθαρά συμβολικά (Καλλιφάεια = αυτή που αποκαλύπτει την ομορφιά, Συνάλλασις = εκείνη που αλλάζει τον λουόμενο, Πηγαία = η σχετιζόμενη με την πηγή, Ίασις = εκείνη που θεραπεύει).
5. Οι Ιωνιάδες Νύμφες σχετίζονταν με τον Ίωνα, γιο του Γαργηττού, που έφτασε στον τόπο αυτό από την Αθήνα. Το μυθικό αυτό πρόσωπο είναι κατά τα άλλα άγνωστο.
6. Το λουτρό στα νερά της πηγής ανακούφιζε τους λουομένους από κάθε είδους ασθένειες. Πρόκειται μάλλον για ιαματικά λουτρά, θειούχα κατά τον σύγχρονο περιηγητή Γεώργιο Παπανδρέου, που επισκέφτηκε το χωριό (και όλη την Ηλεία) στις αρχές του 20ου αιώνα.
Η ταύτιση της αρχαίας Ηράκλειας με το σημείο του χωριού μας στηρίζεται, εκτός από την παραδεδομένη από τους αρχαίους περιηγητές απόσταση από την Ολυμπία,κυρίως σε αρχαιολογικά τεκμήρια (βλπ το σχετικό άρθρο μου της 24ης Μαρτίου 2010).
Φαίνεται, όμως, ότι επρόκειτο για πολυπληθή πόλη, ώστε αρχαία κατάλοιπα εντοπίζονται σε όλη την πεδιάδα ανάμεσα στο χωριό μας, το Πουρνάρι μέχρι και το Σμίλα.
Όσο για το Νυμφαίο των Ιωνιάδων, ο Γεώργιος Παπανδρέου το τοποθετεί στην τοποθεσία "Βρωμόβρυση" (η ονομασία χαρακτηριστική), όπου ακόμη και σήμερα υπάρχουν δύο πηγές με θειούχο νερό, και οι δύο στην ιδιοκτησία Ιωάννη Καμπίλαυκου.
Περισσότερα στοιχεία για την ίδρυση της πόλης ή το ιστορικό της τέλος δεν διαθέτουμε, καθώς δεν παραδίδονται από αρχαίους συγγραφείς. Είμαστε μόνο σίγουροι ότι η πόλη συνέχιζε να υπάρχει τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 2ου αι. μ.Χ. οπότε και την επισκέφτηκε ο Παυσανίας. Αυτό, βέβαια, είναι σημαντικό, καθώς άλλες πόλεις της αρχαίας Ηλείας είχαν ηδη ερημώσει την εποχή του Παυσανία ( π.χ. η αναφερόμενη στον Στράβωνα Άρπινα). Πιθανώς αυτό υποδεικνύει κάποια ιδιαίτερη σημασία της πόλης (ίσως λόγω του ιερού των Νυμφών) ή οικονομική ευρωστία, που της επέτρεψε να διατηρηθεί μέχρι τα χρόνια αυτά.
Αποφεύγω να αναφέρω τις παραδόσεις τις σχετικές με το όνομα της αρχαίας Ηράκλειας (ότι δηλαδή το οφείλει σε επίσκεψη του Ηρακλή, όταν αυτός ήρθε να πλυθεί στην πηγή της μετά τον καθαρισμό των στάβλων του Αυγεία), καθώς τις θεωρώ επινοήσεις της εποχής μας και αδέξια προσπάθεια επίδειξης γνώσεων από μη ειδικούς.
Δεν σας προσέφερα καινούριες πληροφορίες! Εκείνο που ευελπιστώ να πέτυχα είναι να συστηματοποιήσω εκείνες που ήδη έχετε και να διαλύσω τις λαϊκές πεποιθήσεις επί του θέματος! Τα μόνο στοιχεία που δεχόμαστε είναι εκείνα που παραδίδουν οι αρχαίοι περιηγητές και όσα η αρχαιολογική έρευνα παρέχει!

Η αρχαία Ηράκλεια στο Πουρνάρι????????!!!!!!!!!!

Όταν ο Στράβων, πριν από 2.500 χρόνια έλεγε ότι "οι νεότεροι σε πολλά καινοτομούν" μάλλον προφητικά μιλούσε, αφού κάθε τόσο όλο και κάποιος βρίσκεται να μας πει και κάτι καινούριο και αστήρικτο!
Πιο παλιά είχαμε το θέμα των ιαματικών πηγών και το εάν βρίσκονταν στο χωριό μας ή στο Πουρνάρι.Τώρα φαίνεται ότι το ζήτημα προχωράει κι άλλο και κάποιοι θέλουν να υποστηρίξουν ότι και η αρχαία Ηράκλεια βρισκόταν στο σημερινό γειτονικό μας χωριό. Κι αν για τις πηγές ίσως δεν μπορεί να αποφανθεί κανείς με ακρίβεια, εφόσον συγκεκριμένες πληροφορίες δεν υπάρχουν, το ζήτημα της θέσης της αρχαίας πόλης είναι ξεκάθαρο. Επειδή, λοιπόν, όπως έλεγαν οι Ρωμαίοι, "verba volant,scripta manent" (τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν), ορίστε οι βασικές αποδείξεις της ορθότητας του ισχυρισμού μας μέσα από τη βιβλιογραφία:
1. Οι αποστάσεις που δίνουν οι αρχαίοι περιηγητές αντιστοιχούν ακριβώς στην επικρατέστερη τοποθεσία, δηλαδή στη θέση Ταρλάς της σημερινής Ηράκλειας: ο Στράβων δίνει 40 στάδια (6280 μέτρα) και ο Παυσανίας 50 στάδια (7850 μ.). Η απόσταση που παραδίδει ο Στράβων είναι μεν μικρότερη αλλά και πάλι πλησιάζει περισσότερο στον Ταρλά, παρά σε οποιοδήποτε μέρος του Πουρναρίου.
2. Όλοι οι φράγκικοι χάρτες του Μεσσαίωνα τοποθετούν την αρχαία Ηράκλεια στα αριστερά του ποταμού Κυθηρίου (του μικρού ρέματος ανάμεσα στην Ηράκλεια και το Πουρνάρι),δηλαδή προς την πλευρά του Σμίλα, στα όρια του σημερινού χωριού. Σημειωτέον ότι οι ίδιοι χάρτες τοποθετούν και το ιερό των Ιωνιάδων Νυμφών στην ίδια θέση.
3. Γερμανικός χάρτης του 1880 ακολουθεί ακριβώς την ίδια λογική με τους φράγκικους, αναγράφοντας δίπλα στο όνομα Bruma τις λέξεις Herakleia και Ioniarum Nymphorum.... (Ηράκλεια και <ιερό> των Ιωνιάδων Νυμφών). Επιπλέον, στο δρόμο προς την Ολυμπία σημειώνει, ξεκινώντας κάτω από το Bruma: von Herakleia bis nach Olympia...50 st. (Η Ηράκλεια απέχει από την Ολυμπία 50 στάδια), ακολουθώντας ως ορθότερη τη μέτρηση του Παυσανία.
4. Ο σύγχρονος περιηγητής των αρχών του 20ου αιώνα Γεώργιος Παπανδρέου στο έργο του "Η Ηλεία δια μέσου των αιώνων" δέχεται ως ορθή θέση της αρχαίας Ηράκλειας την τοποθεσία Ταρλάς καθώς και τη Βρωμόβρυση ως θέση του Νυμφαίου των Ιωνιάδων (σελ.127).
5. Η σχολιασμένη έκδοση του έργου του Παυσανία από τον Ν. Παπαχατζή μέσω της Ακαδημίας Αθηνών, που θεωρείται και η πλέον άρτια, δέχεται επίσης, τη σημερινή Ηράκλεια ωε ορθή θέση της αρχαίας, στηριζόμενη, μάλιστα, στην απόσταση που δίνει ο Παυσανίας (σελ. 392).
Κι αν όλα αυτά τα στοιχεία δεν είναι αρκετά, μιλούν ακόμη και τα ευρήματα στα όρια του χωριού: οι αρχαίοι τάφοι που έχουν αποκαλφθεί κατά καιρούς, τα κτίρια που ήρθαν στο φως τη δεκαετία του 1970, κατά την εγκατάσταση του αρδευτικού δικτύου αλλά ξανακαλύφθηκαν από το φόβο για τη εξαγορά των περιουσιών απο τη Χούντα, η πιθανή θέση του νεκροταφείου της αρχαίας Ηράκλειας στη θέση Κιούπι, και τόσα άλλα ευρήματα που δεν γίνονται πολλές φορές γνωστά για ποικίλους λόγους.
Ας αφήσουμε, λοιπόν την αρχαία Ηράκλεια εκεί που βρίσκεται εδώ και 2.500 χρόνια και ας μην της αλλάζουμε θέση κατά τις τοπικιστικές μας προτιμήσεις. Εξάλλου, ό,τι και να γίνει η ιστορική αλήθεια αποκαλύπτεται πάντοτε μέσω των τεκμηρίων της, που για την περίπτωσή μας φωνάζουν (δεν μιλούν απλώς) υπέρ του χωριού μας.