Ταφικές συνήθειες στο νεκροταφείο του Αγίου Νικολάου

Ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τους νεκρούς μας αντικατοπτρίζει τις αντιλήψεις της εποχής μας για τον θάνατο, για την μεταθανάτια ζωή, την σχέση μας με τον ίδιο τον νεκρό. Φυσικά, οι ταφικές συνήθειες είναι διαφορετικές για κάθε εποχή, αν και πολλές φορές ταφικά έθιμα μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά ασυναίσθητα.
Έχω και παλαιότερα αναφερθεί στον ναό του Αγίου Νικολάου, που ανήκει σήμερα στο Λαντζόι αλλά είναι χτισμένος στα ερείπια του ναού του παλιού χωριού, τιμωμένου επίσης επ' ονόματι του Αγίου Νικολάου. Στον περίβολο του ναού αυτού συναντούμε και τον μεγαλύτερο αριθμό ταφών σε σχέση με τις άλλες δύο γνωστές από τοπωνύμια εκκλησίες, του Αγίου Γεωργίου και του Αϊ-Γιάννη. Για την περιοχή του Αϊ-Γιώργη είναι γνωστό ότι φιλοξενεί, επίσης, ταφές, όπως και ο Άγιος Νικόλαος, αφού αρκετές φορές έχουν έρθει κατά λάθος στην επιφάνεια οστά κατά την διάρκεια αγροτικών εργασιών. Για τον ναό του Αϊ-Γιάννη, ωστόσο, δεν έχει ποτέ αναφερθεί ανακάλυψη τάφου.
Όπως και παλιότερα είχα αναφέρει, στον περίβολο του Αγίου Νικολάου οι ταφές αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά κατά την διάνοιξη του αγροτικού δρόμου την δεκαετία του 1970. Έκτοτε και κυρίως κατά τον εορτασμό του νέου ναΐσκου στις 10 Μαΐου κάθε χρόνο, οπότε και εκτελούνται "εξωραΐστικές" εργασίες (αν μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει έτσι εργασίες που ξεθάβουν νεκρούς δήθεν για να καθαρίσουν το προαύλιο του ναού), παρασύρονται από τα μηχανήματα οστά, υπολείμματα του παλαιού ναού, κεραμικά και άλλα αντικείμενα.
Όλη αυτή η καταστροφή, η οποία μόνο με παρέμβαση της αρχαιολογίας μπορεί να διορθωθεί, έχει και το θετικό της, που είναι η παρατήρηση των ταφικών συνηθειών της εποχής εκείνης. Όμως, για ποιά εποχή μιλάμε άραγε; Θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οι τελευταίες ταφές στον χώρο αυτόν, αν αποτελούσε πράγματι το νεκροταφείο του παλαιού χωριού (κάτι που είναι αβέβαιο, αφού, όπως προανέφερα, ταφές ανακαλύπτονται και στον Αϊ-Γιώργη), θα πρέπει να πραγματοποιήθηκαν κάποια στιγμή κατά τον 18 αιώνα. Το χωριό βρίσκεται ήδη στην σημερινή του θέση το 1830, άρα η μεταφορά του (αν είναι πραγματικότητα και όχι μύθος) θα πρέπει να έγινε τουλάχιστον στις αρχές του 19ου αιώνα.
Στην τελευταία βόλτα μου, λοιπόν, στον Αϊ-Νικόλα, αυτό που παρατήρησα με ενδιαφέρον είναι ότι σε δύο ταφές που είχαν αποκαλυφθεί πάνω στον δρόμο στις δύο πλευρές του κρανίου κάθε νεκρού ήταν τοποθετημένες δύο πέτρες, πάνω στις οποίες στηριζόταν μία κεραμίδα. Το πρόσωπο, δηλαδή, του νεκρού βρισκόταν μέσα στο αυλάκι της κεραμίδας, σαν να ήθελαν να το προστατέψουν.
Περισσότερα στοιχεία δεν είναι δυνατόν να προκύψουν, αφού για κάτι τέτοιο είναι αρμόδιοι οι  αρχαιολόγοι, και σε καμία περίπτωση τα τρακτέρ. Είναι φανερό, πάντως, ότι η κατεύθυνση του νεκρού είναι, όπως και σήμερα ανατολική, χωρίς να μπορεί να διακριθεί η στάση του σώματος.
Για την χρήση της κεραμίδας ως καλύμματος του προσώπου θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οφείλεται στην απουσία φερέτρου, το οποίο μέχρι και πριν μερικές δεκαετίες αποτελούσε πολυτέλεια. Θεωρώ δηλαδή ότι η κίνηση αυτή δηλώνει φροντίδα των ζωντανών να προστατέψουν το πρόσωπο του νεκρού. Άλλωστε, παρόμοια είναι και η σημερινή συνήθεια να καλύπτουμε τα πρόσωπα των νεκρών πριν την ταφή με μαντήλι.
Εν πάση περιπτώσει, είναι εμφανές όχι μόνο από το περιστατικό αυτό αλλά και από τα υπόλοιπα ευρήματα της περιοχής ότι η έρευνα εκ μέρους των ειδικών είναι αναγκαία και θα φέρει σίγουρα ενδιαφέροντα αποτελέσματα.

Μπρούμα και Παλιοχώρι.

Μάλλον πιστέψατε ότι τα παράτησα ε;
Αμ δε! Θα σας βασανίσω για καιρό ακόμα!
Αποφάσισα σήμερα να σας πω λίγα στοιχεία για ένα κομμάτι της ιστορίας του χωριού μας σε γενικές γραμμές άγνωστο. Αναφέρομαι στο Παλιοχώρι, όπως ίσως το ξέρετε μέσω του τοπωνυμίου που παραδόθηκε ως τις μέρες μας μέσω της προφορικής παράδοσης. Πρόκειται για το χωριό μας κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας. λόγω της αρχαιολατρείας που έχει καταλάβει την Ελλάδα τα τελευταία χρόνια κυρίως, συνήθως αδιαφορούμε για ο,τιδήποτε ακολουθεί τη δόξα του Χρυσού αιώνα. Σκεφτείτε απλά (και απορείστε) πως η γνώση και η αγάπη μας για την ιστορία μας σταματά στον Αριστοτέλη, δηλαδή στον 4ο αι. π.Χ. Δεν έχω συναντήσει πολλούς που να αισθάνονται περήφανοι για τον Μέγα Κωνσταντίνο, για τον Ιουστινιανό ή έστω για τον Κωνσταντίνο ΙΑ Παλαιολόγο. Αντιθέτως, τους θεωρούμε δείγματα μιας εποχής παρακμής και σκοταδισμού. Θυμηθείτε, όμως, αφενός πως μέσω αυτών παραλάβαμε εμείς την αρχαία μας κληρονομιά. Χάρη σε εκείνους τους σκοταδιστές καλόγηρους, που αφιέρωναν ώρες αντιγράφοντας το έργο των αρχαίων συγγραφέων. Αλλά ακόμα κι αν έχουμε πολλά λάθη να τους αποδώσουμε, ας αναλογιστούμε πρώτα με ποιόν τρόπο εμείς οι σύγχρονοι, "πολιτισμένοι" άνθρωποι αντιμετωπίσαμε το έργο ακόμα και συγχρόνων μας.
Αρκετά, όμως, με αυτά! Για άλλο θέμα ξεκινήσαμε!
Το χωριό μας,λοιπόν, όπως ίσως θα έχετε ακούσει από τους παππούδες σας, την εποχή της Τουρκοκρατίας, βρισκόταν πάνω στο βουνό, στην περιοχή που σήμερα αποκαλούμε "Παλιοχώρι". Πρόκειται για σχετικά οχυρή τοποθεσία, αφού από τις τρείς πλευρές περιβάλλεται από γκρεμό, ενώ η μόνη είσοδος, από την ανατολική πλευρά, φαίνεται ότι μπορεί να φυλαχτεί εύκολα. Αν δεν έχει καμία ιστορική βάση η παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι Τούρκοι δεν έμπαιναν ποτέ στο χωριό για την είσπραξη των φόρων αλλά αντίθετα οι χωριανοί κατέβαιναν στην πεδιάδα για να τους παραλάβουν, ίσως προέκυψε από την οχυρή θέση του χωριού. Μάλιστα, υπάρχει και η εκδοχή, σύμφωνα με την οποία οι κάτοικοι του χωριού είναι εκείνοι που είχαν δημιουργήσει τον γκρεμό, σκάβοντας τις τρεις πλευρές και δημιουργώντας πεζούλες, "σκαλιά", από τις οποίες και το τοπωνύμιο "Σκαλί".
Θα αναρωτιέστε, ίσως, πώς γνωρίζουμε την ύπαρξη και τη θέση αυτού του χωριού. Εκτός, λοιπόν, από την προφορική παράδοση, η οποία, άσχετα από τις όποιες ανακρίβειες δημιουργεί, διασώζει πολύτιμες πληροφορίες, διαθέτουμε την βενετική απογραφή πληθυσμών του 1700, που διενεργήθηκε υπό την επίβλεψη του βενετού προνοητή Francesco Grimani. Σύμφωνα με αυτήν, το έτος εκείνο το χωριό Brumma αριθμούσε 53 άτομα, 25 άνδρες και 28 γυναίκες, κατανεμημένους σε ηλικιακές ομάδες. Είναι η πρώτη και ίσως μοναδική απόγραφή του πληθυσμού του χωριού, καθώς η επόμενη σωζόμενη (από το Γάλλο στρατηγό Maison to 1828) ίσως παραδίδει τον πληθυσμό του νέου χωριού, στη σημερινή του θέση.
Εκτός, όμως, από την συγκεριμένη απογραφή διαθέτουμε πλήθος από υπολείμματα κατοίκησης. Συχνά έρχονται στο φως οικοδομικά υλικά, θεμέλια οικειών και φυσικά ίχνη από τους τρεις ναούς του χωριού, τον Αϊ-Νικόλα, τον Αϊ-Γιάννη και τον Αϊ-Γιώργη. Μάλιστα, πάνω στον παλιό Αϊ-Νικόλα έχει χτιστεί νέος ναός από τους κατοίκους του Λαντζοϊου.
Από τους τρείς αυτούς ναούς σώζονται (για πόσο ακόμα δεν το ξέρω βέβαια) μερικές φορητές εικόνες, στην πλειοψηφία τους μεταβυζαντινής τέχνης. Πολλές από αυτές φαίνεται να έχουν δημιουργηθεί από τον ίδιο αγιογράφο, γεγονός που αποδεικνύει πως ανήκουν στον ίδιο ναό.
Δυστυχώς, το χωριό αυτό το περίμενε άσχημο τέλος. Η παράδοση λέει πως ο πληθυσμός του προσβλήθηκε από επιδημία ελονοσίας. Μάλιστα, ήταν τόσο σοβαρή η έκταση της ασθένειας, που απέμειναν μόνο τρεις οικογένειες. Αυτοί οι λίγοι άνθρωποι απέμειναν να συνεχίσουν την πορεία του χωριού. Αποφάσισαν, λοιπόν, να φύγουν από το χώρο εκείνο, που λόγω των πολλών πηγών προσείλκυε τα κουνούπια, την αιτία της αρρώστιας, και να μετεγκατασταθούν στη θέση που βρίσκεται σήμερα το χωριό μας.
Ο φόβος για την ελονοσία φαίνεται πως απέτρεπε τους ανθρώπους να ξαναγυρίσουν στο Παλιοχώρι, με αποτέλεσμα το αυτό να χαθεί σιγά-σιγά. Το πιθανότερο είναι πως τα οικοδομικά υλικά των περισσότερων σπιτιών (πιθανότατα και των ναών) επαναχρησιμοποιήθηκαν για το χτίσιμο του νέου χωριού, με αποτέλεσμα έλαχιστα ίχνη να απομείνουν.
Εντούτοις, σας προτείνω με την πρώτη ευκαιρία να κάνετε μια βόλτα στην περιοχή, να απολαύσετε τη θέα (που φτάνει ως τη θάλασσα) και πιθανώς να ανακαλύψετε και μόνοι σας στοιχεία για αυτή την άγνωστη πτυχή της τοπικής μας ιστορίας!


*Στη φωτογραφία άποψη της μιας πλαγιάς της Λάκκας, που σύμφωνα με την παράδοση εξασφάλιζε την οχυρότητα του χωριού.

"Πάω στα Στεγνά να οργώσω ....."

Σας υποσχέθηκα την προηγούμενη εβδομάδα λίγα λόγια για τα τοπωνύμια του χωριού μας και τη σημασία τους, καθώς κι εμένα έτσι μου ζητήθηκε από έναν από τους αναγνώστες του ιστολογίου μας. Θα πρέπει να διευκρινίσω, όμως, πριν ξεκινήσουμε κάποια σημεία:
1/ Μέσω των τοπωνυμίων του χωριού μας μεταφέρεται μεγάλο μέρος της ιστορίας του. Συναντά κανείς τοπωνύμια σχετιζόμενα με όλες της φάσεις της, από την αρχαία Ηράκλεια (π.χ. Κιούπι), ως το παλιό Μπρούμα (π.χ. Παλιοχώρι) και τη σύγχρονή μας Ηράκλεια.
2/ Λόγω της παλαιότητας ορισμένων τοπωνυμίων είναι δύσκολο να βεβαιωθεί κανείς για τη σημασία τους. Υπάρχουν, έτσι, κάποια των οποίων το νόημα παραμένει (σε μένα τουλάχιστον) άγνωστο, όπως η "Κάστα".
3/ Μελετώντας το θέμα των τοπωνυμίων διαπίστωσα ότι υπάρχει μια ιδιαίτερη κατηγορία, που ποικίλλει από στόμα σε στόμα. Πρόκειται για τοπωνύμια που δηλώνουν περιουσία συγκεκριμένου προσώπου ή οικογένειας (π.χ. Βασιλέικα, Μπουλουτέικα, Γκουρασέικα). Τα τοπωνύμια αυτά άλλοτε αναγνωρίζονται από τον κόσμο και άλλοτε όχι, γεγονός που υποδεικνύει ότι η χρήση τους ίσως περιοριζόταν σε λίγους μόνον ανθρώπους, πιθανώς εκείνους που σχετίζονταν στενά (π.χ. ως μισθωτοί) με τον ιδιοκτήτη της συγκεκριμένης περιοχής.
Τα τοπωνύμια που σχετίζονται με την αρχαία Ηράκλεια είναι δύο: Η Βρωμόβρυση και το Κιούπι. Το πρώτο αναφέρεται στις ιαματικές πηγές του χωριού, σήμερα σχεδόν χαμένες, η ύπαρξη των οποίων υποδεινύει πιθανώς το σημείο του ιερού των Ιωνιάδων Νυμφών της αρχαίας Ηράκλειας. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις, σε παλαιότερες εποχές το νερό των πηγών αυτών είχε τη μυρωδιά κλούβιου αυγού, χαρακτηριστική για ιαματικά λουτρά (όσοι έχουν επισκεφτεί τα λουτρά του Καϊάφα τη γνωρίζουν). Μάλιστα, λέγεται πως ένα μια ομάδα παιδιών, που έπαιζε στο σημείο εκείνο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα έδωσε ένα ακόμη στοιχείο για τη γνησιότητα του σημείου: ένα από τα παιδιά πάνω στο παιχνίδι έπεσε μέσα στο λάκκο της πηγής και στην προσπάθειά του να βγεί ακούμπησε με το χέρι του ένα λίθινο αντικείμενο, μάλλον σκαλισμένο, που έμοιαζε όχι με βράχο αλλά με τμήμα αγάλματος.
Ακόμη πιο ισχυρή απόδειξη για τη θέση της αρχαίας Ηράκλειας είναι η τοποθεσία Κιούπι (=πήλινο αγγείο, πιθάρι). Εκεί έχουν κατά καιρούς, κατά τη διάρκεια αγροτικών εργασιών, έρθει στην επιφάνεια μεγάλοι πίθοι, που υποδεικνύουν ίσως ένα αρχαίο νεκροταφείο.
Από το παλιό Μπρούμα ένα πλήθος τοπωνυμίων έχει διασωθεί, μεταφέροντας στοιχεία για την ιστορία του, χαμένη στις περισσότερες λεπτομέρειες της. Η θέση του μαρτυρείται από το τοπωνύμιο Παλιοχώρι, μια τοποθεσία καλά μελετημένη και με ωραία μάλιστα θέα που φτάνει μέχρι το λιμάνι του Κατακόλου (κυρίως από τη διπλανή Ψηλή Ράχη). Είναι μέρος οχυρό, καθώς περιτριγυρίζεται από δύσβατες πλαγιές από τις τρεις μεριές του, έχοντας μόνη είσοδο από τα ανατολικά. Με αυτό τον τρόπο οι κάτοικοί του είχαν εξασφαλίσει, αν ο μύθος είναι σωστός, την ησυχία τους από τους Τούρκους: οι φοροεισπράκτορες, σύμφωνα με την παράδοση, δεν ανέβαιναν στο χωριό για την είσπραξη των φόρων, αλλά αντίθετα κατέβαιναν στην πεδιάδα (πιθανώς στη Λάκκα) οι χωριανοί για να τους παραδώσουν.
Έχω αναφέρει, επίσης, πολλές φορές τα τοπωνύμια "Αϊ-Γιάννης", "Αϊ-Γιώργης" και "Αϊ-Νικόλας". Όπως είναι φανερό, πρόκειται για μαρτυρίες ύπαρξης εκκλησιών στα σημεία αυτά. Πράγματι, εκτός από την ομόφωνη γνώμη των γερόντων, τους οποίους συμβουλεύτηκα ( κάτι που πάντοτε με εκπλήσσει, αφού μου περιγράφουν με απίστευτη ακρίβεια γεγονότα και πράγματα, από τα οποία τους χωρίζουν τουλάχιστον διακόσια χρόνια. Μάλλον η δύναμη της πάράδοσης!), αδιάψευστοι μάρτυρες είναι και τα ευρήματα στα σημεία αυτά: οικοδομικά υλικά, αγγεία και ανθρώπινα οστά από ταφές αποδεικνύουν την ορθότητα της προφορικής παράδοσης.
Ένα ιδιαίτερο τοπωνύμιο από εκείνη την εποχή είναι πάντως η ονομασία Τζαφέρη. Στα τουρκικά η λέξη αυτή (zafer) σημαίνει νίκη, θρίαμβος. Ίσως θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για το πεδίο κάποιας μάχης που διεξήχθει επί Τουρκοκρατίας, με κατάληξη θριαμβική για μία από τις δύο πλευρές (άγνωστο ποιά).
Και περνάμε με αυτόν τον τρόπο στο σημερινό χωριό. Τα τοπωνύμιά του πάρα πολλά σε αριθμό, όπως και το μέγεθος της ιστορίας που κουβαλάει. Θα αναφέρω μόνο μερικά, τα πλεόν αξιοσημείωτα, επειδή η παράθεση όλων σε ένα άρθρο και κουραστική και χωρίς νόημα θα ήταν.
Στα αυτιά μου πάντοτε ακουγόταν ως το πιο παράξενο τοπωνύμιο του χωριού. Συνδέομαι μαζί του και με ιδιαίτερους δεσμούς, καθώς μεγάλωσα εκεί, στο πατρικό μου σπίτι. Αναφέρομαι στον Ταρλά. Ο σύγχρονος περιηγητής του 20ου αιώνα, Γεώργιος Παπανδρέου, είδε το σημείο ως τη θέση της ακρόπολης της αρχαίας Ηράκλειας. Το σίγουρο είναι ότι κάτω από την επιφάνειά του βρίσκεται πλήθος αρχαίων καταλοίπων. Η πλεόν πειστική ερμηνεία που άκουσα για τη σημασία του είναι ότι σχετίζεται με τη λέξη "ταρλάρι", που στην τοπική διάλεκτο σημαίνει "μέρος συνεχώς ανοιχτό στον ήλιο και τους ανέμους". Είναι, όντως, τέτοιο μέρος, αφού πρόκειται για λόφο!
Ένα τοπωνύμιο που έχει παρεξηγηθεί ως προς τη σημασία του είναι ο Ριζόμυλος. Ο ερευνητής Βύρων Δάββος υποστήριξε ότι σημαίνει "μύλος ρυζιού". Στην πραγματικότητα, όμως, πήρε το όνομά του από τη οικογένεια Ριζά, η οποία τον έχτισε και τον λειτούργησε αρχικά.
Φυσικά, δεν λείπουν και οι φυσικές ομορφιές που έχουν δώσει το όνομα τους σε τοποθεσίες. Αναφέρομαι βεβαίως στο τοπωνύμιο "Τρούπιο Λιθάρι". Πρόκειται, όπως δηλώνει και το όνομά του, για έναν τεράστιο βράχο με μια μεγάλη τρύπα, μάλλον απομεινάρι προϊστοικών χρόνων, αφού όλη η περιοχή είναι κατάσπαρτη από απολιθωμένα κελύφη κοχυλιών. Δυστυχώς, την τελευταία φορά που επισκεφτηκα το χώρο, η καμάρα του Λιθαριού είχε καταρρεύσει.
Θα αναφέρω, επίσης, τα Στεγνά, που δηλώνουν χωράφια, τα οποία δεν συγκρατούν λιμνάζοντα νερά. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όλος ο κάμπος του χωριού προς το Σμίλα ήταν στις αρχές της Ανεξαρτησίας βάλτος.
Θεωρώ ότι η συγκεκριμένη παρουσίαση κάθε άλλο παρά πλήρης ήταν!Διευκρίνισα, όμως, ότι είναι δύσκολο στον περιορισμένο χώρο μιας δημοσίευσης να χωρέσουν τόσα τοπωνύμια. Ίσως μελλοντικά να υπάρξει ένα ακόμη άρθρο, στο οποίο θα δίνονται σε μορφή καταλόγου όλα τα τοπωνύμια, συνοδευόμενα από τη σημασία τους.
θα δείτε, επίσης, ότι τα τοπωνύμια στο συγκεκριμένο άρθρο, είναι σύνδεσμοι για έναν χάρτη που έχω δημιουργήσει στην υπηρεσία Google Maps, στον οποίο θα βρείτε τα αναφερόμενα και όχι μόνο τοπωνύμια.
Περιμένω τα σχόλια και τις παρατηρήσεις σας!
Καλημέρα!

*Στην εικόνα, απολιθωμένο κοχύλι στην τοποθεσία Παλιοχώρι, ένδειξη ότι τα σημερινά βουνά πριν από εκατομμύρια χρόνια βρίσκονταν στον πάτο της θάλασσας!