Εορταστικές φωτογραφικές αναμνήσεις (και ένα παλιό αρχοντικό)

Καθώς πλησιάζουμε στην επίσημη μέρα εορτασμού των διακοσίων χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση, το ενδιαφέρον όλων στρέφεται, όπως είναι αναμενόμενο, σε θέματα που αφορούν το 1821. Επειδή, όμως, τα ιστολόγια δεν είναι ο φυσικός χώρος ανακοίνωσης των αποτελεσμάτων της ιστορικής έρευνας, παρά μόνο μέσο για την ανάδειξή της, επέλεξα να αναρτήσω μια παλιά φωτογραφία από έναν περασμένο εορτασμό της επετείου της 25ης Μαρτίου.

Η φωτογραφία ανήκει στο αρχείο της οικογένειας Δημητροπούλου και μου παραχωρήθηκε από την κυρία Γιώτα Δημητροπούλου το 2015. Την ευχαριστώ και από εδώ, γιατί ήταν ο πρώτος άνθρωπος που ανταποκρίθηκε, και μάλιστα με ενθουσιασμό, στην αναζήτησή μου για παλιές φωτογραφίες και ιστορίες του χωριού. 

Στην φωτογραφία εμφανίζονται με παραδοσιακές στολές τα παιδιά του σχολείου μαζί με τον δάσκαλό τους, πιθανώς καθώς επιστρέφουν από την λειτουργία στην Ευαγγελίστρια. Για να αποκτήσει μεγαλύτερο ενδιαφέρον η ανάρτηση, δεν θα αποκαλύψω την χρονιά και την ταυτότητα των εικονιζομένων! Σας προσκαλώ να ταυτίσετε εσείς τους εαυτούς σας και να δώσετε όσα στοιχεία μπορείτε για την εποχή!

Με αφορμή την φωτογραφία αυτή, θεώρησα σημαντικό να αναφερθώ στο εικονιζόμενο τοπίο. Εύκολα μπορούμε να ταυτίσουμε στα δεξιά την οικία Ευσταθόπουλου και το λεγόμενο κτίριο του Συνεταιρισμού, που διατηρούνται μέχρι σήμερα. Η σημασία της φωτογραφίας, ωστόσο, έγκειται κυρίως στο γεγονός ότι απεικονίζει ένα σημαντικό κτιριακό ορόσημο του χωριού, χαμένο σήμερα, την οικία Αλεξανδρόπουλου ή Αλεξανδρή. 

Η οικία Αλεξανδρόπουλου φαίνεται να ταυτίζεται με αυτήν που ο Βασίλειος Αλεξανδρόπουλος αναθέτει στους κτίστες Μιχαήλ Ντουλκίνα και Επαμεινώνδα Τζινιέρη με το συμβόλαιο υπ' αριθ. 5572 της 20ης Δεκεμβρίου 1876, συνταγμένο από τον συμβολαιογραφούντα Ειρηνοδίκη Ολυμπίων Ιωάννη Λιναρδάκη (ανέκδοτο έγγραφο). 

Βρισκόταν στην είσοδο της πλατείας των καφενείων, στο οικόπεδο που ανήκει σήμερα στην οικογένεια Λεωνίδα Καμπιλαύκου. Ήταν ένα στιβαρό ορθογώνιο κτίριο με την πρόσοψη εφαπτόμενη στον δρόμο. Από την φωτογραφία μπορούμε να διακρίνουμε ότι στην πρόσοψη διέθετε μικρό μπαλκόνι, ενώ η κορυφή της τοιχοποιίας ήταν διακοσμημένη με βροντάλι, το παραδοσιακό αρχιτεκτονικό κόσμημα με επάλληλες σειρές κεραμιδιών.

Κάποιες χρονιές, στην πίσω πλευρά του, όπου ανοιγόταν μεγάλος υπαίθριος χώρος, είχε διοργανωθεί το πανηγύρι της 23ης Αυγούστου. Δυστυχώς, οι τελευταίοι απόγονοι της οικογένειας, έχοντας ήδη από χρόνια εγκαταλείψει το χωριό, το κατεδάφισαν στα μέσα της δεκαετίας του 1990.  Όσοι, όμως, το προλάβαμε όρθιο, σίγουρα θυμόμαστε πόσο επιβλητικό και αρχοντικό κτίριο φαινόταν, παρά την εγκατάλειψη. 

Θα ήταν ενδιαφέρον, με αφορμή την παρούσα ανάρτηση, να δημιουργηθεί ένα φωτογραφικό αρχείο των παλαιών κτισμάτων του χωριού. Το γεγονός, μάλιστα, ότι σχεδόν κανένα από αυτά τα παλαιά αρχοντικά δεν σώθηκε ίσως να κάνει την φωτογραφική τους τεκμηρίωση ακόμη πιο αναγκαία. Σε συνδυασμό με τα συμβόλαια κατασκευής διαφόρων οικιών του χωριού από το β΄ ήμισυ του 19ου αι., που βρίσκονται στο αρχείο μου, μπορούμε να αναδείξουμε ένα πολύ σημαντικό μέρος της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της περιοχής μας, το έργο των λαγκαδινών μαστόρων της πέτρας. Άλλωστε, με το σκανάρισμα δεν αποχωριζόμαστε τα αγαπημένα μας οικογενειακά κειμήλια, αλλά ταυτόχρονα συμβάλλουμε στην μελέτη της ιστορίας μας.

Υπογραφές κατοίκων Μπρούμα στο αρχείο του Συμβολαιογράφου Πύργου Θεμιστοκλέους Κορομάντζου

Όπως και παλαιότερα έχω αναφέρει, οι συλλογές των Γενικών Αρχείων του Κράτους αποτελούν για τους ερευνητές της ιστορίας πολύτιμα εφόδια, που παρέχουν πληροφορίες για διαφόρους τομείς της ζωής, μεταξύ των οποίων και η εκπαίδευση. Είναι γενικά γνωστό ότι ο αναλφαβητισμός κατά τον 19ο αι., ειδικά στις αγροτικές περιοχές, ήταν σχεδόν απόλυτος, αφού ελάχιστοι ήταν εκείνοι που γνώριζαν γραφή και ανάγνωση. Ακόμη και όσοι ήταν σε θέση να γράψουν, ελάχιστα ήταν εξοικειωμένοι με τους κανόνες της ορθογραφίας, αν οι γνώσεις τους δεν περιορίζονταν απλώς στο να γράψουν το όνομά τους.

Το αρχείο του Συμβολαιογράφου Πύργου Θεμιστοκλέους Β. Κορομάντζου, που φυλάσσεται στα Γ.Α.Κ.- Αρχεία Νομού Ηλείας, εκτείνεται χρονολογικά μετάξύ 1870 και 1893. Όπως συμβαίνει και με τους υπόλοιπους συμβολαιογράφους της πόλης του Πύργου, ο Κορομάντζος δέχεται πελάτες από όλα τα χωριά της περιοχής, σε αντίθεση με την περιορισμένη πελατεία περιφερειακών συμβολαιογραφείων, όπως του Κρεκουκίου ή του Δούκα. Ανάμεσα στους πελάτες του Κορομάντζου εμφανίζονται και κάτοικοι Μπρούμα, περίπου 160 συνολικά στα 23 χρόνια που εργάζεται ως συμβολαιογράφος. Θεώρησα, λοιπόν, ενδιαφέρον, να εξετάσουμε τον αριθμό των εγγράμματων κατοίκων του χωριού με βάση το συγκεκριμένο αρχείο.

Παρακάτω παρατίθενται οι υπογραφές των 23 εγγράμματων κατοίκων Μπρούμα στο αρχείο Κορομάντζου, με διευκρινίσεις όπου χρειάζεται. Περισσότερες πληροφορίες για συγκεκριμένα πρόσωπα μπορείτε να ζητήσετε κατά περίπτωση.

Ασημακόπουλος Ιωάννης του Ασημάκη.
Ιερέας Μπρούμα, πιθανώς από το 1889 ως το 1891, οπότε και απεβίωσε. 

Γεωργιόπουλος Γεώργιος του Ευσταθίου.

Γκουράσας Διονύσιος. Από το 1879 και εξής
εμφανίζεται ως κάτοικος Σμίλα.

Γκουράσας Παναγιώτης του Γεωργάκη.

Δημητρόπουλος Χρήστος.

Διακόσιας Διονύσιος του Ιωάννου.

Διακόσιας Ιωάννης. Πατέρας του προηγούμενου.
Εύπορος δανειστής, πιθανώς ασχολούμενος και με το εμπόριο.

Ζαφειρόπουλος Δημήτριος του Ζαφείρη.
Ιερέας Μπρούμα, πιθανώς μεταξύ 1880 και 1896.

Ζαφειρόπουλος Σωτήριος του Ζαφείρη.
Αδελφός του προηγουμένου.

Ηλιόπουλος Ανδρέας του Πανάγου.
Έμπορος συνεταιριζόμενος με τον Δημήτριο Καρυανό (βλ. παρακάτω)

Καμπίλαυκος Νικόλαος ή Βλάχος.

Καμπίλαυκος Χρήστος. Αδελφός του προηγουμένου.

Καρυανός Δημήτριος του Αναγνώστου.
Έμπορος και μετέπειτα ιερέας του χωριού (1905-1929).

Κατσαριώτης Χαράλαμπος του Ηλία.

Κωνσταντόπουλος ή Γκάμαρης Αθανάσιος.
Σώγαμπρος από την Καλολετσή (σημ. Νεράιδα).

Παναγόπουλος Παναγιώτης.

Παναγόπουλος Στέριος του Γεωργάκη.

Παπαδόπουλος Αναγνώστης.
Γιος του ιερέα Παναγιώτη Μπαμπαλή (περ. 1850-1875) και μπακάλης.

Παπαδόπουλος Δημοσθένης.
Αδελφός του προηγουμένου και δικηγόρος, αρχικά κατοικών στον Πύργο.

Παπουτσής Δημήτριος του Αθανασίου.

Παπουτσής Γεώργιος.
Ιερέας του χωριού μεταξύ 1880 και 1886.

Σκουλαρίκης Ιωάννης του Φωτίου.
Σώγαμπρος από το Σμίλα.

Σπηλιόπουλος Γεώργιος.

Τα συμπεράσματα στα οποία καταλήγουμε είναι σύμφωνα με την γενικότερη εικόνα της εποχής: ελάχιστοι είναι εκείνοι που μπορούν να υπογράψουν τα συμβόλαια που τους αφορούν. Οι περισσότεροι από αυτούς είτε είναι (ή πρόκειται να γίνουν) ιερείς, είτε ανήκουν στην οικογένεια ιερέων. Έτσι, από τις 23 υπογραφές δύο ανήκουν σε εν ενεργεία ιερείς (Γεώργιος Παπουτσής και Δημήτριος Ζαφειρόπουλος), δύο σε μελλοντικούς ιερείς (Ιωάννης Ασημακόπουλος και Δημήτριος Καρυανός), δύο σε γιους ιερέα (Αναγνώστης και Δημοσθένης Παπαδόπουλος) και μία σε αδελφό ιερέα (Σωτήριος Ζαφειρόπουλος). Δύο από τους εμφανιζόμενους ως εγγράμματους ασχολούνται  με το εμπόριο (Ιωάννης Διακόσιας και Ανδρέας Π. Ηλιόπουλος), ενώ οι Δημήτριος Καρυανός και Αναγνώστης Παπαδόπουλος εμπίπτουν και στις δύο κατηγορίες.

Συνολικά, το ποσοστό των εγγράμματων σε σχέση με το σύνολο των εμφανιζόμενων στο αρχείο Κορομάντζου κατοίκων Μπρούμα ανέρχεται στο 15 %. Πρέπει, βέβαια, να διευκρινίσουμε ότι από άλλα συμβολαιογραφικά αρχεία είναι γνωστές οι υπογραφές και άλλων κατοίκων του χωριού (όπως του ιερέας Δημητρίου Γκουράσα). Και σε εκείνες τις περιπτώσεις, πάντως, τα στοιχεία φέρουν τα ίδια χαρακτηριστικά.

Γυναίκες κάτοικοι Μπρούμα στο αρχείο Συμβολαιογραφούντων Ειρηνοδικών Ολυμπίων (1859-1884)

Όπως έχω αναφέρει και άλλοτε, τα αρχεία Συμβολαιογραφούντων Ειρηνοδικών και Συμβολαιογράφων που αποθησαυρίζουν τα Γ.Α.Κ.-Αρχεία Ν. Ηλείας αποτελούν πολύτιμη πηγή για διάφορες εκφάνσεις της ζωής του νομού από την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους μέχρι σήμερα. Ειδικά δε για τον 19ο αι., για τον οποίο οι λεπτομέρειες σχετικά με την ζωή των χαμηλών κοινωνικών τάξεων είναι εξαιρετικά περιορισμένες, τα συμβόλαια αποτελούν ανεκτίμητο θησαυρό γνώσεων.

Το Ειρηνοδικείο Ολυμπίων ιδρύθηκε το 1859 και κατά την συνήθεια της εποχής, ανατέθηκε στους εκάστοτε προϊστάμενους ειρηνοδίκες και το καθήκον της σύνταξης συμβολαίων, αφού τουλάχιστον μέχρι την δεκαετία του 1880 στον δήμο Ολυμπίων δεν υπήρχε συμβολαιογράφος. Βέβαια, ακόμα και μετά την εγκατάσταση του συμβολαιογράφου, οι Ειρηνοδίκες εξακολουθούν να συντάσσουν συμβόλαια (τα Γ.Α.Κ.-Αρχεία Ν. Ηλείας φυλάσσουν τα έγγραφα της περιόδου 1859-1933).
Για το διάστημα αυτό, λοιπόν, των 25 ετών από την ίδρυση του Ειρηνοδικείου Ολυμπίων μέχρι την εμφάνιση του πρώτου συμβολαιογράφου στον δήμο, παρουσιάζω εδώ τα ονόματα των γυναικών κατοίκων Μπρούμα, που εμφανίζονται στα συμβόλαια είτε ως συμβαλλόμενες είτε ως δευτερεύοντα πρόσωπα.

Οι γυναίκες εμφανίζονται  στα συμβόλαια της εποχής (και μέχρι την απόκτηση πολιτικών δικαιωμάτων τον 20ο αι.) ως επιτροπευόμενες από τους γονείς ή τους συζύγους τους, αφού δεν έχουν πολιτική και νομική υπόσταση. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ποτέ δεν επιλέγεται γυναίκα ως μάρτυρας σε συμβόλαιο. Οι λίγες εμφανίσεις γυναικών στα συμβολαιογραφικά έγγραφα είναι μία από τις λίγες ευκαιρίες να μάθουμε τα ονόματα και τα λοιπά στοιχεία τους, αφού στα υπόλοιπα επίσημα έγγραφα του κράτους (εκλογικοί κατάλογοι κλπ.) δεν καταγράφονται. Κυρίως, όμως, αποτελούν το σπουδαιότερο εργαλείο κατάρτισης γενεαλογικών δέντρων. Εύχομαι να βρείτε ανάμεσα στα παρατιθέμενα ονόματα κάποια πρόγονό σας!

• Αθανασοπούλου Παναγιώτα, σύζυγος Βασιλείου Δημητροπούλου (από το Πουρνάρι)
• Αναστασοπούλου Γιαννοῦλα, σύζυγος Μήτρου Ζαφειροπούλου.
• Αναστασοπούλου Παναγιώτα του Αθανασίου, χήρα Ζαφειρίου Καρανικολοῦ
• Αναστασοπούλου Μαρία του Δημητράκη (από το Κρεκούκι), σύζυγος Πέτρου Γεωρ. Κούφη.
• Γεωργιοπούλου Αργύρω του Ιωάννη, σύζυγος Ιωάννου Αναστ. Ζαφειροπούλου ή Αναστασοπούλου.
• Γεωργιοπούλου Θεοδώρα του Ευσταθίου, σύζυγος του εκ Στρεφίου Θεοδώρου Παπανικοπούλου.
• Γεωργιοπούλου Κυριακούλα τοῦ Ευσταθίου, σύζυγος Βασιλείου Αλεξανδροπούλου.
• Γιαννοπούλου Ελένη του Διονυσίου, σύζυγος. Νικολάου Χριστοπούλου.
• Γιαννοπούλου Μηλιά, χήρα Χαραλάμπους Γιαννοπούλου.
• Γκουράσα Ζωΐτσα του Γεωργάκη, σύζυγος του εκ Στρεφίου Διονυσίου Αναστ. Δακούρα.
• Γκουράσα Αγγέλω του Αναστασίου, σύζυγος Νικολάου Καμπιλαύκου. 
• Γκουράσα Γιωργούλα του Αναστασίου, σύζυγος Νικολάου Σταματοπούλου ή Ῥουμελιώτη
• Γκουράσα Κυπαρίσσω, σύζυγος Παναγιώτου Α. Γκουράσα. 
• Γρηγοροπούλου Διονυσούλα, κόρη Γρηγορίου Σταυροπούλου και Θανάσως Σοφιανοπούλας, σύζυγος Ιωάννου Μπούλιαρη.
• Γρηγοροπούλου Μαρία, κόρη Γρηγορίου Σταυροπούλου και Θανάσως Σοφιανοπούλας.
• Γρηγοροπούλου Παναγιώτα, κόρη Γρηγορίου Σταυροπούλου και Θανάσως Σοφιανοπούλας.
• Δημοπούλου Βασιλική του Ανδρέου και της Ασήμως (εκ Πλατάνου), σύζυγος Γεωργίου Μπουλούτα.
• Δημοπούλου Γαρούφω, σύζυγος Ἀγγελῆ Παναγοπούλου.
• Δημοπούλου Ελένη (από την Βάχλια της Γορτυνίας), σύζυγος Σπυρίδωνος Μπούλιαρη.
• Διαμαντοπούλου Αγγέλω, σύζυγος του εκ Στρεφίου Χρήστου Αγγελοπούλου.
• Κωνσταντινιά, χήρα τοῦ Κωνσταντίνου Διακόσια ή Θεοδωρακοπούλου.
• Καμπιλαύκου Σοφία του Παναγιώτου, σύζυγος Γεωργάκη Γκουράσα.
• Κανελλοπούλου Μαγδαληνή του Γεωργίου και της Μαρίας (εκ Καράτουλα), σύζυγος Ασημάκη Ασημακοπούλου.
• Καπεζάνου Ροϊδούλα, σύζυγος Χρήστου Κατσαριώτου.
• Καρά Αγγέλω του Δήμου, σύζυγος Ιωάννου Βλάχου.
• Κατσαριώτη Γεωργίτσα του Γεωργάκη, σύζυγος του εκ Στρεφίου Κωνστ. Κουρνούτα. 
• Κατσαριώτη Κωστούλα του Αθανασίου, σύζυγος Αθανασίου Γκάμαρη ή Κωνσταντοπούλου ή Κατσαριωτογάμβρου.
• Κατσαριώτη Παναγιώτα, σύζυγος Ιωάννου Κατσαριώτη. 
• Κοκκινοπούλου Ελένη, του Κωνσταντίνου και της Δημήτρως (εκ Δρούβα), σύζυγος Χαραλάμπους Ηλ. Κατσαριώτη.
• Γκόλφω χήρα Παναγιώτου Κομμάτα.
• Ασπασία (αγνώστου επωνύμου), σύζυγος του εκ Κρεκουκίου Παναγιώτου Κρέζου.
• Αγγελική χήρα Ευσταθίου Λουρή.
• Λουρή Αννέτα, κόρη Ευσταθίου Λουρή, σύζυγος Παναγιώτου Παναγοπούλου.
• Μακρή Βασίλω του Χρήστου, σύζυγος Γιαννάκη Γ. Κούφη.
• Μητροπούλου Ασπασία, παντρεμένη με άγνωστο σύζυγο στο Λάνθι.
• Μπίρμπα Παναγιώτα του Ευσταθίου (εκ Σμίλα), σύζυγος Διονυσίου Γκουράσα.
• Παναγιωτοπούλου Αικατερίνη, κόρη Παναγιώτη Σαραντοπούλου.
• Παναγιωτοπούλου Αικατερίνη (αδελφή της προηγούμενης), κόρη Παναγιώτου Σαραντοπούλου, 2η σύζυγος Βασιλείου Δημητροπούλου.
• Παναγιωτοπούλου Φωτεινή, κόρη Παναγιώτου Σαραντοπούλου, σύζυγος του εκ Στρεφίου Παρασκυεά Φωτοπούλου.
• Παναγοπούλου Παναγιώτα, σύζυγος Πανάγου Ηλιοπούλου.
• Παναγιοπούλου Μαρία του Αναγνώστου (εκ Σμίλα), σύζυγος Χαραλάμπους Γεωργιοπούλου.
• Θωμά ή Ντελή Αγγελική (εκ Πλατάνου), σύζυγος Ηλία Ριζά.
• Σοφιανοπούλου Θανάσω, σύζυγος Γρηγορίου Σταυροπούλου.
• Σπηλιοπούλου Βασίλω, κόρη Σπήλιου Σοφιανοπούλου, σύζυγος του εκ Στρεφίου Λεωνίδα Τσαττσαμπά.
• Σπηλιοπούλου Τρισεύγενη, κόρη Σπήλιου Σοφιανοπούλου, σύζυγος 1/ Ηλία Παναγιωτοπούλου (Μπρούμα) 2/ Αθανασίου Βασιλακοπούλου (Λάνθι).
• Σπυροπούλου Αναστασούλα του Πανάγου, 1η σύζυγος Αγγελή Σωτηροπούλου.
• Σταυροπούλου Μανθίτσα (εκ Καράτουλα), σύζυγος Παναγιώτου Δημητροπούλου.
• Αικατερίνη χήρα Χρήστου Τσιπούρα ή Δαμασκοπούλου.
• Τσιπούρα ή Δαμασκοπούλου Θανάσω, σύζυγος Παναγιώτου Γ. Γκουράσα.
• Τσιρώνη Αγγελική του Αναγνώστου (εκ Πουρναρίου), σύζυγος Χρήστου Ευστ. Γεωργιοπούλου.
• Χαντζοπούλου Κυπαρίσσω του Αποστόλη (μάλλον εκ Κρεκουκίου), σύζυγος Παναγιώτου Α. Γκουράσα.
• Χριστοπούλου Γεωργίτσα (εκ Κρεκουκίου), σύζυγος Αντωνίου Γεωργιοπούλου.
• Βασιλική σύζυγος Δημητρίου Χριστοδουλοπούλου.
• Χριστοδουλοπούλου Θεοδώρα του Δημητρίου, σύζυγος του εκ Σμίλα Βασιλείου Κούτρα.
• Χριστοδουλοπούλου Παρασκευή, σύζυγος Παναγιώτου Ευθυμιοπούλου.

Νέος κύκλος αναρτήσεων

Έχω πολλές φορές υποστηρίξει από το ιστολόγιο αυτό, αλλά και σε προσωπικές συζητήσεις, ότι ένα από τα γεγονότα που προσφέρουν κάποια παρηγοριά μέσα στην εξαθλίωση, την σωματική και την πνευματική, της κρίσης είναι η εκδήλωση ενδιαφέροντος για την ανάδειξη της ιστορίας και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. 

Ενδείξεις της τάσης αυτής συναντούμε καθημερινά γύρω μας με την δημιουργία πολιτιστικών ομάδων, με την ιστορική έρευνα, με την δημοσίευση μελετών για την τοπική ιστορία, ακόμη και με την δημιουργία και διαχείριση ιστοτόπων με τον ίδιο προσανατολισμό. 

Είναι, πιθανώς, εκτενής η συζήτηση για το κατά πόσο οι πρωτοβουλίες αυτές γίνονται πάντοτε προς την σωστή κατεύθυνση ή με τα επιθυμητά αποτελέσματα. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία, ίσως, είναι τελικά η ίδια η πρόθεση να στρέψουμε ξανά το ενδιαφέρον μας σε όσα μέχρι πριν λίγα χρόνια θεωρούσαμε ασήμαντα ή δεδομένα. Ένα διατηρητέο κτίριο, μια αφήγηση, μια φωτογραφία, ως φορείς ιστορίας φαίνεται ότι λαμβάνουν τελικά την σημασία που τους αρμόζει. Κι ακόμη περισσότερο, το νόημα τέτοιων κινήσεων είναι ότι φέρνουν τους ανθρώπους κοντά, τους βοηθούν να γνωριστούν και να συνεργαστούν ξανά, ξεπερνώντας την συστολή ή την καχυποψία που τους χαρακτήριζε στο παρελθόν.

Μέσα σε αυτό το κλίμα και με δεδομένο το ενδιαφέρον για την ιστορία του χωριού, το οποίο ενισχύθηκε τα τελευταία χρόνια και από την μελέτη των Γενικών Αρχείων του Κράτους, το ιστολόγιό μας ξεκινά έναν κύκλο αναρτήσεων σχετικά με την ιστορία και την σημασία του σημαντικότερου μνημείου του χωριού μας (ίσως και της ευρύτερης περιοχής), του ενοριακού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Ο ναός, χτισμένος το 1866 από Λαγκαδινούς μαστόρους, είναι εδώ και 150 σχεδόν χρόνια το κέντρο της κοινωνικής ζωής του χωριού. Χαρακτηρισμένος ως διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού, αποτελεί το πιο ολοκληρωμένο ίσως δείγμα εκκλησιαστικής τέχνης του 19ου αιώνα για τον δήμο Αρχαίας Ολυμπίας.

Η προσπάθειά μας αυτή για την ανάδειξη του μνημείου ξεκίνησε πριν από περίπου έναν χρόνο με την δημοσίευση του άρθρου "Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα" στον ετήσιο τόμο Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14 (Αμαλιάδα, Εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα 2013, σσ. 369-383). Το άρθρο αυτό περιείχε τα συμφωνητικά ανέγερσης του ναού και κατασκευής του ξυλόγλυπτου τέμπλου, μαζί με πλήρη κατάλογο των ιερέων της ενορίας από το 1800 περίπου ως σήμερα, καθώς και με συνοπτική ιστορία των άλλων δύο ναών του χωριού.

Από τότε η έρευνα απέδωσε και άλλα στοιχεία, τα οποία θα δημοσιευτούν με την κατάλληλη ευκαιρία. Προς το παρόν, δημιουργούμε στο ιστολόγιο ένα πεδίο με τις δημοσιεύεσεις που σχετίζονται με τον ναό υπό τον τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου" (επάνω δεξιά, κάτω από την φωτογραφία του ναού). Σκοπός είναι να δημιουργηθεί ένα αρχείο με την ιστορία του ναού, ώστε να καταστή φανερή η σημασία του και, ακόμη περισσότερο, η ανάγκη για προστασία και ανάδειξή του.

Στην προσπάθεια αυτή κάθε συνδρομή είναι ευπρόσδεκτη: μια παρατήρηση, μια αφήγηση, μια φωτογραφία είναι σημαντικά στοιχεία για την τεκμηρίωση σημαντικών ή καθημερινών στιγμών του μνημείου. Με τον τρόπο αυτό ίσως κάποια στιγμή να είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε συνολικά την ιστορική του πορεία κατά την τελευταία εκατόν πεντηκονταετηρίδα και να συμβάλλουμε στην προβολή του.

Συμφωνητικό ανέγερσης του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Έγγραφο υπ' αριθμόν 32 της Σειράς 3 (1866-1884) του Αρχείου Συμβολαιογραφούντων Ειρηνοδικών Ολυμπίων, συνταγμένο από τον συμβολαιογραφούντα ειρηνοδίκη Κωνσταντίνο Μπράβο την 12η Φεβρουαρίου 1866. (Γ.Α.Κ. Νομού Ηλείας, Πύργος)

Ἀριθ. 32

Ἐν Κρεκουκίῳ, σήμερον τὴν δωδεκάτην τοῦ μηνὸς Φεβρουαρίου τοῦ χιλιοστοῦ ὀκτακοσιοστοῦ ἑξηκοστοῦ ἕκτου ἔτους, ἡμέραν Σάββατον, ἐνώπιον ἐμοῦ τοῦ Συμβολαιογραφοῦντος Εἰρηνοδίκου Ὀλυμπίων Κωνσταντίνου Μπράβου, κατοικοῦντος καὶ ἐδρεύοντος ἐνταῦθα, καὶ ἐν τῇ οἰκίᾳ τοῦ ἐνταῦθα Ἱεροῦ ναοῦ τοῦ Ἁγίου Βασιλείου, κειμένῃ κατὰ τὴν ὁμώνυμον ἐνορίαν, ἕνθα ὑπάρχει τὸ εἰρηνοδικειακὸν κατάστημα καὶ ἐνεργῶ τὰς συμβολαιογραφικὰς ὑπηρεσίας μου, ἐπὶ παρουσίᾳ καὶ τῶν μαρτύρων κυρίων Γιαννάκου Φωτοπούλου, κτηματίου, καὶ Παναγιώτου Μυλωνοπούλου, γεωργοῦ, κατοίκων ἀμφοτέρων Κρεκουκίου, πολιτῶν Ἑλλήνων, γνωστῶν μοι καὶ ἀσχέτων ἀλλήλοις τε καὶ ἐμοὶ καὶ μὴ ἐξαιρετέων, παρουσιασθέντες ἀφ’ ἑνὸς μὲν οἱ Φώτης Θ. Μπίκουλης , Κυριάκος \ διεγράφη μία λέξις καὶ τίθεται ἀντ’ αὐτῆς ἡ λέξις «Ἠλίας» / Κ. Κόσκορης , Μιχαὴλ Ἀθανασόπουλος  καὶ Δημήτριος Μπέτσας , κτίσται πάντες καὶ κάτοικοι τοῦ χωρίου Λαγγάδια τοῦ Δήμου Τεφθίδος τῆς ἐπαρχίας Γόρτυνος, ἀφ’ ἑτέρου δὲ οἱ Ἀναστάσιος Καμπίλαυκος, γεωργός, Ἰωάννης Κατσαριώτης, γεωργός, Ἀναγνώστης Γκουράσας, γεωργός, Ἰωάννης Ῥιζόπουλος, γεωργός, καὶ Ἀναγνώστης Παπαδόπουλος , γεωργός, κάτοικοι πάντες τοῦ χωρίου Μπροῦμα τοῦ Δήμου Ὀλυμπίων τῆς ἐπαρχίας Ἠλείας, γνωστοί μοι πάντες καὶ ἄσχετοι πάσης ἐμοὶ καὶ τοῖς μάρτυσι συγγενείας καὶ ἐξαιρέσεως, // συνωμολόγησαν τὰ ἐξῆς. Οἱ μὲν διαληφθέντες τέσσαρες πρώτοι κτίσται ὅτι ἀποδέχονται νὰ κατασκευάσωσι ἐντὸς τοῦ χωρίου Μπροῦμα τὴν οἰκοδομὴν μιᾶς ἐκκλησίας εἰς τὴν ὑπὸ τῶν τελευταίων ἐπιδειχθεῖσαν καὶ γνωστὴν αὐτοῖς θέσιν, ὑπὸ τὰς ἐφεξῆς συμφωνίας: Ὅτι ἡ προκειμένη ἐκκλησία θέλει οἰκοδομηθεῖ ὑπὸ τούτων μὲ τὸ αὐτὸν σχέδιον καὶ ὁμοία μὲ τὴν εἰς τὸ χωρίον \ Κάτω / Βαρβάσαινα ὑπάρχουσα ἐκκλησίαν, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι αἱ δύο θύραι θὰ κατασκευασθῶσι μὲ τρία κοψίματα, τὰ παράθυρα θὰ κατασκευασθῶσι μὲ αὐτιὰ (?), ἡ ἀχιβάδα μὲ φάτσαν ἀπὸ τῆς ἐπιφανείας καὶ ἡ γριπίδα ὡς ἡ τῆς Μπαρμπάσαινας. Ὅτι ὅλον τὸ ἄλλον ὑλικὸν θέλουσι καταβάλλει οὗτοι (οἱ κτίσται), τὴν δὲ ἄσβεστον, τὰ μαστορικὰ σίδερα καὶ τὰ σίδερα, ὅσα χρειασθῶσιν εἰς τὴν οἰκοδομήν, θὰ τὰ καταβάλωσιν οἱ τελευταῖοι. Τὴν ἄμμον θέλουσι φέρει οἱ κτίσται ἀπὸ τὴν θέσιν Ἀγριλιά. Ὅτι τὰ πορία τῆς γριπίδος  θέλουσι φέρει τὰ συμβαλλόμενα μέρη ἀπὸ κοινοῦ. Ὅτι ἂν οἱ τελευταῖοι καθυστερήσωσιν ἐπὶ μίαν ἢ περισσοτέρας ἡμέρας ὑλικὸν ἐξ ἐκείνου, τὸ ὁποῖον εἶναι ὑπόχρεοι νὰ χορηγῶσιν αὐτοῖς, οἷον ἄσβεστον καὶ λοιπά, οἱ πρώτοι, ἤτοι οἱ κτίσται, θέλουσιν ἔχει δικαίωμα ἀποζημιώσεως τῆς ἡμεραργίας αὐτῶν. Οἱ εἰρημένοι κτίσται Φώτης Θ. Μπίκουλης, Κυριάκος \ διεγράφη μία λέξις καὶ ἀντικαθίσταται διὰ τῆς «Ἠλίας» / Κ. Κόσκορης, Μιχαὴλ Ἀθανασόπουλος καὶ Δημήτριος Μπέτσας, οἱ ἀποδεχόμενοι, ὡς ἀνωτέρω ἐῤῥέθη, τὴν οἰκοδομὴν τῆς ἐκκλησίας ὑπὸ τὰς ἀνωτέρω ἐκτεθεῖσας συμφωνίας, ἀποδέχονται καὶ εἶναι ἀλληλεγγύως // καὶ ἄνευ διαιρέσεως καὶ διζήσεως ὑπόχρεοι ν’ ἀνεγείρωσι ἐκ νέου τὴν προκειμένην ἐκκλησίαν, ἐὰν ἐντὸς τριῶν ἐτῶν ἀπὸ τῆς παραδόσεως αὐτῆς καταπέσῃ, ἕνεκεν κακῆς ἐργασίας αὐτῶν, ἐκτὸς μόνον ἐὰν ἡ κατάπτωσις συμβῇ ἀπὸ ἀνωτέραν ἀκαταμάχητον δύναμιν, οἷον σεισμὸν καὶ τὰ παρόμοια, καὶ τοῦτο ἐὰν ὁ σεισμός κατακρημνήσῃ καὶ ἄλλας πολλὰς οἰκοδομὰς τοῦ αὐτοῦ χωρίου Μπροῦμα, εἰς τρόπον ὥστε ἐκ τῆς καταπτώσεως τῆς προκειμένης οἰκοδομῆς νὰ μὴ προκύπτῃ ὅτι τὸ περιστατικὸν τοῦτο προῆλθεν ἕνεκα τῆς κακῆς καὶ παρὰ τοὺς κανόνας τῆς τέχνης ἐργασίας αὐτῶν. Ὅτι ἡ προκειμένη οἰκοδομὴ θέλει γίνει ὑπὸ τῶν κτιστῶν τούτων κατ’ ἀποκοπὴν πρὸς δραχμὰς δύο καὶ λεπτὰ εἴκοσιν / ἀριθμὸς 2,20 / ἕκαστον τεκτονικὸν πῆχυν, τὰς ὁποίας θέλουσι καταβάλει αὐτοῖς οἱ τελευταῖοι, ἤτοι Ἀναστάσιος Καμπίλαυκος, Ἰωάννης Κατσαριώτης, Ἀναγνώστης Γκουράσας, Ἰωάννης Ῥιζόπουλος καὶ Ἀναγνώστης Παπαδόπουλος ἀλληλεγγύως καὶ ἄνευ διαιρέσεως ὡς ἐξῆς: εὐθὺς ἤδη μὲ τὴν ἔναρξιν τῆς ἐργασίας θέλουσι καταβάλει αὐτοῖς δραχμὰς πεντακοσίας / ἀριθμὸς 500 /, κατὰ δὲ τὸ μέσον τῆς ἐργασίας δραχμὰς ἑπτακοσίας. Ὅταν δὲ ἀποπερατωθεῖ ἐντελῶς ἡ οἰκοδομὴ, θέλουσι λογαριασθεῖ καὶ πληρώσει πρὸς αὐτοὺς τὸ ὅλον τῆς ἀξίας τῆς ἐργασίας των, ἐκτιμηθείσης ἤδη ἐκ συμφώνου ὑπ’ αὐτῶν καὶ ἐμοῦ διὰ τὴν ἐπιβολὴν τοῦ τέλους τοῦ χαρτοσήμου εἰς δραχμὰς δύο χιλιάδας. Ὅτι οἱ κτίσται θέλουσι παραδεχθεῖ οἱονδήποτε θέλουσιν οἱ τελευταῖοι τέκτονα διὰ νὰ σχεδιάσῃ τὰ παράθυρα. Ὅτι οἱ κτίσται ἔχουσι τὸ δικαίωμα νὰ κατεδαφίσωσι τὴν ἐκεῖσε ὑπάρχουσαν παλαιὰν ἐκκλησίαν μέχρι τῆς θύρας καὶ νὰ λάβωσι τοὺς λίθους αὐτῆς διὰ τὴν προκειμένην // οἰκοδομήν. Ὅτι τοὺς λίθους τοὺς διὰ τὰ ἀγκωνάρια θέλουσιν ἐκλέξει οἱ τελευταίοι \ ἐκ τῶν πέριξ μερῶν τοῦ χωρίου Μπροῦμα πορίων / καὶ οἱ κτίσται εἶναι ὑπόχρεοι νὰ μεταχειρισθῶσιν εἰς τὴν οἰκοδομὴν αὐτῶν αὐτοὺς τοὺς λίθους. Ὅτι οἱ κτίσται εἶναι ὑπόχρεοι νὰ παραδεχθῶσι κατὰ τὸ διάστημα τῆς ἐργασίας καὶ κατὰ τὸ πέρας καὶ τὴν παράδοσιν αὐτῆς οἱονδήποτε μηχανικὸν ἤθελον φέρει οἱ τελευταῖοι συμβαλλόμενοι πρὸς ἐπιθεώρησιν καὶ ἐξέλεγξιν τῆς ἐργασίας των καὶ νὰ συμμορφοῦνται ἑκάστοτε μὲ τὴν ὡς πρὸς τὴν ἐργασίαν γνωμοδότησιν τοῦ μηχανικοῦ καὶ διορθώνουν πᾶσαν ὑπ’ αὐτοῦ ἀνευρισκομένην ἔλλειψιν. Ἐὰν δὲ εἰς τὴν τελευταίαν καὶ κατὰ τὴν παράδοσιν τῆς ἐργασίας ἐπιθεώρησιν τοῦ μηχανικοῦ ἀποφανθεῖ ὁ μηχανικός ὅτι ἡ προκειμένη οἰκοδομὴ δὲν εἶναι ἐντελῶς ὁμοία μὲ τὴν τῆς Κάτω Μπαρμπάσαινας καὶ κατὰ τοὺς ἀνωτέρω ὅρους, θέλουσι πληρωθεῖ μόνον κατὰ τὸ ἥμισυ οἱ κτίσται, τὸ δὲ ἕτερον ἥμισυ θέλει κρατηθεῖ ὡς ποινὴ ὑπὸ τῶν τελευταίων. Τὴν τελευταίαν ὄμως αὐτὴν ἀπόφασιν τοῦ μηχανικοῦ δύνανται τὰ μέρη ν’ ἀναθεωρήσωσι, διορίζοντα ἀνὰ δύο πρόσωπα τῆς ἐκλογῆς ἑκατέρου τῶν συμβαλλομένων μερῶν, καὶ ἐὰν καὶ ὑπὸ τούτων κατὰ πλειονοψηφίαν γείνῃ γνωμοδότησις ὁμοία τῇ τοῦ μηχανικοῦ, τότε θέλουσι παραδεχθεῖ αὐτὴν ἀνεκκλήτως. \ Προσθέτουσι πρὸς τούτοις τὰ συμβαλλόμενα μέρη ὅτι οἱ τελευταῖοι θέλουσι δώσει πρὸς τοὺς πρώτους, ἤτοι τοὺς κτίστας, τὴν ἀναγκαίαν διὰ τὴν ἐκκοπὴν τῶν λίθων τῆς οἰκοδομῆς πυρίτιδα καὶ εἴκοσι βαρέλας οἶνου. / Ταῦτα πάντα παραδεξάμενα εὐχαρίστως ἀμφότερα τὰ συμβαλλόμενα μέρη καὶ καθ’ ὁλοκληρίαν ἄνευ ἀντιῤῥήσεως, συνετάχθη τῇ αἰτήσει των τὸ παρὸν καὶ ἀναγνωσθὲν εὐκρινῶς καὶ μεγαλοφώνως ὑπογράφεται παρὰ πάντων καὶ ἐμοῦ, ἐκτὸς τῶν Δημητρίου Μπέτσα, Ἠλίου Κ. Κόσκορη, Ἰωάννου Ῥιζοπούλου, Ἰωάννου Κατσαριώτου καὶ Ἀναστασίου Καμπιλαύκου, ὁμολογησάντων ἄγνοιαν γραμμάτων.

Οἱ συμβαλλόμενοι Οἱ μάρτυρες                       Ὁ Συμβολαιογραφῶν Εἰρηνοδίκης

Φ.  Θ. Μπίκουλης Γ. Φωτόπουλος                                        Κ. Μπράβος

Μιχαὴλ Ἀθανασόπουλος Π. Μηλονόπουλος

Ἀναγν. Παπαδόπουλος

Ἀ. Γκουράσας

(Το κείμενο του συμφωνητικού ανέγερσης του ναού δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο άρθρο μου "Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα", Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14. Αμαλιάδα, Εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα 2013, σσ. 369-383).

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα

Συγχωριανοί και φίλοι χρόνια πολλά! 

Τα Χριστούγεννα μας βρίσκουν ακόμη μία φορά φτωχότερους σε υλικά, ας ευχηθούμε, όμως, να μας βρουν πλουσιότερους σε πνευματικά αγαθά, όπως κατανόηση, συμπόνοια, αγάπη, αλληλοβοήθεια, πίστη και ελπίδα.Ας μας παρηγορεί ότι το έθνος μας κατόρθωσε θαυμαστά έργα κυρίως σε περιόδους πίεσης και δυσκολιών!

Μεταξύ άλλων είναι παρήγορο το γεγονός ότι μέσα στην περίοδο αυτή της "κρίσης" φαίνεται να ενισχύεται η αγάπη μας για πράγματα που είχαμε παλαιότερα παραμελήσει, όπως η ιστορία και ο πολιτισμός μας. Πολλές είναι η ιστοσελίδες που υπάρχουν ήδη, ενώ καινούριες δημιουργούνται καθημερινά, αφιερωμένες στην τοπική ιστορία της Ηλείας. Πρόκειται για προσπάθειες απλών ανθρώπων, χωρίς κανένα συμφέρον, αφορμώμενες μόνο από αγάπη για τον τόπο. Πολλές, επίσης, είναι οι πρωτοβουλίες για ανάδειξη μνημείων (λαμπρό παράδειγμα η αποκάλυψη του μεταβυζαντινού ναού του Ασκητή από τους κατοίκους του Γουμέρου). Τα εγκαίνεια του Αρχαιολογικού Μουσείου του Πύργου και οι νέες ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας συμπληρώνουν την εικόνα της αναζωογόνησης του ενδιαφέροντος για την Ηλεία, κρατικού και ιδιωτικού.

Μέσα σε αυτό το κλίμα και με την ίδια διάθεση, το φετινό μου άρθρο στην Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14 αναφέρεται στην ιστορία της ενορίας του χωριού μας από το 1800 και εξής. Στις σελίδες του παραθέτω όσα στοιχεία έχω συλλέξει ως τώρα: συμφωνητικά για την κατασκευή του ναού και του τέμπλου της Κοιμήσεως, ιστορικά στοιχεία για όλους τους ναούς του χωριού και πλήρη κατάλογο των ιερέων από το 1800. Πρόκειται για πληροφορίες και έγγραφα που έρχονται για πρώτη φορά στο φως και αποτελούν αποτέλεσμα προσωπικού και πολύχρονου κόπου. Αποτελούν την ελάχιστη προσφορά στον τόπο που μεγάλωσα και στους ανθρώπους του. Αποτελούν, επίσης, το πρώτο βήμα της προσπάθειας για την ανάδειξη ενός μνημείου της περιοχής, του ενοριακού ναού του χωριού, που έφτασε ως τις μέρες μας, μαζί με μερικά ακόμη εκκλησιαστικά μνημεία της Ηλείας.

Όπως θα δείτε, το άρθρο είναι αφιερωμένο στην μνήμη τριών ανθρώπων που με βοήθησαν καθοριστικά και έβαλαν την βάση για το φετινό άρθρο, χαρίζοντάς μου τις αναμνήσεις τους. Η προθυμία τους για βοήθεια είναι για μένα πρότυπο ζωής.

Χρόνια πολλά και ευτυχισμένα στον καθένα σας ξεχωριστά!

  Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα (Η.Π. 14 )

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Γαμπροί και νύφες από και προς το Μπρούμα του 19ου αιώνα.

Ο γάμος υπήρξε από την αρχαιότητα ένα από τα βασικά μέσα επιβεβαίωσης της φιλίας και ισχυροποίησης των συμμαχιών, κυρίως όσον αφορά τις βασιλικές και αριστοκρατικές οικογένειες. Ωστόσο, ακόμη και μεταξύ των υπολοίπων κοινωνικών στρωμάτων η επιλογή συζύγου ακολούθησε πάντοτε παρόμοια λογική.

Είναι προφανές ότι, ειδικά όσον αφορά τους μικρούς αγροτικούς οικισμούς, η επιλογή συζύγου δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο ίδιο χωριό, αλλά περιλαμβάνει όλη την γύρω περιοχή, η έκταση της οποίας μπορεί να ποικίλλει ανά περίπτωση, από τα πολύ κοντινά χωριά μέχρι τα πολύ απομακρυσμένα. Η απόσταση του νέου σπιτιού από το πατρικό είναι ιδιαίτερα επώδυνη κυρίως για την γυναίκα και την μητέρα της. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το γεγονός ότι σε πολλά δημοτικά τραγούδια ο πόνος αυτός έχει εκφραστεί πολλές φορές σπαρακτικά. Ας θυμηθούμε, παραδείγματος χάρη, το γνωστό «Τραγούδι του νεκρού αδερφού», όπου η μάνα με τον θρήνο και τις κατάρες της σηκώνει τον γιο της από τον τάφο για να της φέρει πίσω την παντρεμένη σε ξένο τόπο κόρη της.

Όσον αφορά το χωριό μας φαίνεται ότι τροφοδότησε άλλα χωριά με νέους και νέες συζύγους, αλλά εξίσου τροφοδοτήθηκε με γαμπρούς και νύφες. Πλούσιες πληροφορίες σχετικά με το θέμα, ειδικά αναφορικά με τον 19ο αιώνα, παραδίδουν τα συμβολαιογραφικά αρχεία, καθώς για την εποχή εκείνη τα στοιχεία που αφορούν τα θηλυκά μέλη των οικογενειών είναι ανύπαρκτα στα επίσημα διοικητικά έγγραφα του κράτους (εκλογικοί κατάλογοι, δημοτικοί κατάλογοι που συντάχθηκαν για πρώτη φορά τον 20ο αιώνα κλπ.). Καθίστανται, με αυτόν τον τρόπο, μοναδική πηγή γενεαλογικών πληροφοριών.

Παραθέτω, λοιπόν, στην συνέχεια, όσα στοιχεία έχω μέχρι στιγμής συλλέξει από το συμβολαιογραφικό αρχείο Ολυμπίων, που αφορούν τις σειρές 1 έως 4 των συμβολαιογραφούντων Ειρηνοδικών Ολυμπίων, οι οποίες εκτείνονται χρονικά από το 1859 ως το 1884. Τα ονόματα δίνονται ανά χωριό, ενώ σε παρένθεση αναφέρω την ακριβή ή κατά προσέγγιση χρονολογία της τέλεσης του γάμου.

Μπρουμαίοι παντρεμένοι στο Στρέφι

• Ανώνυμη κόρη Γιωργάκη Γκουράσα, σύζυγος Διονυσίου Αναστ. Δακουρά (Κυριακή 2/11/1875)

• Θεοδώρα Ευσταθίου Γεωργιοπούλου, σύζυγος Θεοδώρου Παπανικοπούλου (πριν τον Δεκέμβριο του 1876)

• Βασίλω Σπήλιου Σοφιανοπούλου, σύζυγος Λεωνίδα Τσατσαμπά (πριν το 1877)

• Αγγέλω Διαμαντοπούλου, σύζυγος Χρήστου Αγγελοπούλου (Κυριακή 12/11/1878)

• Φωτεινή Παναγιώτη Κανελλοπούλου, σύζυγος Παρασκευά Φωτοπούλου (πριν το 1882)

Στρεφαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ροϊδούλα Καπεζάνου, σύζυγος Χρήστου Κατσαριώτη (πριν το 1867)

• Κωνσταντίνος Αλεξίου Κουρνούτας, σώγαμπρος, σύζυγος Γιωργίτσας Γεωργάκη Κατσαριώτη (1868)

Μπρουμαίοι παντρεμένοι στο Σμίλα

• Θεοδώρα Δημητρίου Χριστοδουλοπούλου, σύζυγος Βασιλείου Κούτρα (πριν το 1870)

Σμυλαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ιωάννης Σκουλαρίκης, σώγαμπρος, σύζυγος άγνωστης (πριν το 1873)

• Παναγιώτα Ευσταθίου Μπίρμπα, σύζυγος Διονυσίου Γκουράσα (πριν το 1874)

• Μαρία Αναγνώστου Παναγοπούλου, σύζυγος Χαραλάμπου Γεωργιοπούλου (1879)

Πουρναραίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Παναγιώτα Αθανασοπούλου, σύζυγος Βασιλείου Δημητροπούλου (πριν το 1873) (Αναφέρονται στην αφιέρωση της εικόνας της Θεοτόκου της Κοιμήσεως)

• Παναγιώτα Παναγοπούλου, σύζυγος Πανάγου Ηλιοπούλου (πριν το 1876)

• Κυπαρίσσω (επώνυμο άγνωστο), σύζυγος Παναγιώτου Αναγ. Γκουράσα (πριν τις 23/10/1880)

• Αγγελική Αναγνώστου Τσιρώνη, σύζυγος Χρήστου Ευστ. Γεωργιοπούλου (Κυριακή 31/10/1882)

Μπρουμαίοι παντρεμένοι στο Κρεκούκι

• Ασπασία (επώνυμο άγνωστο) σύζυγος Παναγιώτη Κρέζου (πριν το 1875)

Κρεκουκαίοι παντρεμένου στο Μπρούμα

• Μαρία Δημητράκη Αναστασοπούλου, σύζυγος Πέτρου Γ. Κούφη (Κυριακή 14/11/1879)

• Γεωργίτσα Χριστοπούλου, σύζυγος Αντωνίου Γεωργιοπούλου (Κυριακή 9/11/1880)

Πλαταναίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Βασιλική Δημοπούλου, του Ανδρέα και της Ασήμως, σύζυγος Γεωργίου Μπουλούτα (Κυριακή 7/11/1876)

Δρουβαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ελένη Κοκκινοπούλου, του Κωνσταντίνου και της Δημήτρως, σύζυγος Χαραλάμπου. Ηλ. Κατσαριώτη (Κυριακή 24/4/1883)

Καρατουλαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Μαγδαληνή Κανελλοπούλου, του Γεωργίου και της Μαρίας, σύζυγος Ασημάκη Ασημακοπούλου (πριν το 1875)

• Μανθίτσα Σταυροπούλου, σύζυγος Παναγιώτη Δημητροπούλου (19/10/1875) (Πέθανε το 1878 χωρίς να αποκτήσει παιδιά)

Καλολετσάνοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Αθανάσιος Κ. Γκάμαρης, σώγαμπρος, σύζυγος Κωνσταντίνας Αθανασίου Κατσαριώτη (Κυριακή 29/6/1880)

Λανθαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ασπασία Μητροπούλου, σύζυγος αγνώστου (πριν το 1874)

Βάχλια Γορτυνίας

• Ελένη Δημοπούλου, σύζυγος Σπυρίδωνος Μπούλιαρη (περίπου 1869)

Άγνωστης καταγωγής

• Νικόλαος Σταμάτης ή Σταματόπουλος ή Ρουμελιώτης, σώγαμπρος, σύζυγος Γιωργούλας Μ. Γκουράσα (περίπου 1870)

Κάτοικοι Ηράκλειας στο αρχείο Κρεμαστής

Καλό φθινόπωρο σε όλους! Η αλήθεια είναι ότι φέτος έχει αργήσει λίγο να φτάσει, αλλά όπως έλεγαν και οι παππούδες μας: "Εδώ κάνουν οι ανθρώποι σαν θέλουν, ο Θεός δεν θα κάνει;¨!
Είναι αρκετός καιρός τώρα που ασχολούμαι με μία ομάδα εγγράφων των Γενικών Αρχείων του Κράτους, τα οποία αποτελούν αιτήσεις των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής της Ολυμπίας και του Πύργου σε διάφορες αρχές του Κράτους με σκοπό την διατήρηση του Μοναστηριού της Κρεμαστής. Σύμφωνα με απόφαση του βασιλιά Όθωνα, όσα Μοναστήρια δεν φιλοξενούσαν πάνω από πέντε μοναχούς εξαναγκάζονταν να κλείσουν και οι μοναχοί τους έπρεπε να μεταφερθούν σε άλλες μονές. Στην περίπτωση της Κρεμαστής, ο ηγούμενος από λάθος (ή από καχυποψία, επειδή φοβήθηκε ότι η απογραφή των μοναχών θα σήμαινε περισσότερους φόρους) δήλωσε μόνον τέσσερις ιερομονάχους, αποκρύπτοντας τους δύο απλούς μοναχούς που ζούσαν στο μοναστήρι. Έτσι, η Κρεμαστή χαρακτηρίστηκε "μη διατηρούμενη".
Όταν συνειδητοποιήθηκε το λάθος, οι κάτοικοι της περιοχής άρχισαν να συγκεντρώνουν υπογραφές και να απευθύνονται σε κάθε αρμόδια υπηρεσία, προκειμένου να σώσουν το μοναστήρι. Στη προσπάθεια αυτή επιστρατεύθηκαν και υψηλά ιστάμενα πρόσωπα, όπως οι δήμαρχοι της περιοχής και άλλοι τοπικοί άρχοντες.
 Τα τέσσερα σωζόμενα έγγραφα απευθύνονται αντίστοιχα στην "ἐπὶ τῶν Ἐκκλησιαστικῶν Γραμματείαν" (31/12/1834), στην "Βασιλικὴν Νομαρχίαν Ἀχαΐας καὶ Ἤλιδος" (10/5/1836), στην "Ἱερὰν Σύνοδον τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος" (10/5/1836) και στην "Ἐπισκοπὴν Ἀχαΐας" (28/11/1836). Υπογραφές κατοίκων Μπρούμα βρίσκουμε στα τρία πρώτα.
Από τον γραφικό χαρακτήρα φαίνεται ότι μερικοί εκ των υπογραφόντων πρέπει να ήταν αγράμματοι και για τον λόγο αυτό υπογράφουν άλλοι εξ ονόματός τους. Ακόμη και στην περίπτωση των εγγράμματων, όμως, η γνώση γραφής περιορίζεται στα πολύ βασικά, αφού σπάνια βρίσκουμε όνομα χωρίς ορθογραφικό λάθος. Αντίθετα, το κείμενο της αίτησης είναι καλλιγραφημένο, χωρίς ορθογραφικά λάθη και φυσικά σε άπταιστη καθαρεύουσα.
Παρακάτω παραθέτω τα σημειούμενα ονόματα, μεταξύ των οποίων και αυτά του δημογέροντα του χωριού και του ιερέα Παπαγγελή Γκουρασόπουλου (προφανώς Γκουράσα, αφού την εποχή αυτή είναι συνήθης η πρακτική της προσθήκης και αφαίρεσης κατά βούληση της κατάληξης -όπουλος στα επώνυμα. Πολλές φορές, μάλιστα, το ίδιο πρόσωπο μπορεί να αναφέρεται και με τους δύο τρόπους στο ίδιο έγγραφο).

Δημογέρων Ἀθανάσιος Κανελλόπουλος

Ἀναγνώστης Ἀποστολόπουλος

Ἀβράμης Φωτόπουλος

Παπαγγελὴς Γκουρασόπουλος

Σωτήριος Γκουρασόπουλος

Παναγιώτης Μπούλιαρης

Ἀναγνώστης Μπαμπαλής

Θανάσης Ἀναστασόπουλος

Ἀσημάκης Κατζαριώτης

Γιωργάκης Κατζαριώτης

.

(Σημείωση: Τα ονόματα δίνονται στην ορθή τους μορφή και όχι με την ορθογραφία που εμφανίζονται στα έγγραφα)

Για την λίστα των ιερέων πριν την ανέγερση του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου δείτε εδώ.

Ονόματα κατοίκων "τοῦ χωρίου Μπροῦμα"στο αρχείο του συμβολαιογράφου Ολυμπίων Περικλέους Ζώρα

Την περασμένη εβδομάδα είχα την χαρά να ανακαλύψω ξανά ένα μικρό μόνο κομμάτι του θησαυρού, τον οποίο το υποκατάστημα Πύργου των Γενικών Αρχείων του Κράτους διαφυλάττει. Πρόκειται για τα συμβολαιογραφικά αρχεία του Δήμου Ολυμπίων, τα οποία εκτείνονται χρονικά από το 1859 μέχρι τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Τα πιο πρόσφατα συμβολαιογραφικά έγγραφα φυλάσσονται στα κατά τόπους συμβολαιογραφεία, καθώς βρίσκονται ακόμα σε ισχύ.

Ο φάκελος τον οποίο μελέτησα περιείχε έγγραφα συνταγμένα από τον συμβολαιογράφο Ολυμπίων Περικλή Ζώρα κατά τα έτη 1869-70 και 1874-75, με ποικίλο περιεχόμενο: χρεωστικά, δανειστικά, πωλητήρια, πληρεξούσια, δωρητήρια, συμφωνητικά, προικοσύμφωνα, διαθήκες.

Είναι φυσικά περιττό να πω ότι το να διαβάζει κανείς έγγραφα 150 ετών είναι από μόνο του μια συναρπαστική εμπειρία. Πολύ περισσότερο δε συναρπάζει το γεγονός της ανακάλυψης ονομάτων κατοίκων του χωριού μας αλλά και η δυνατότητα που παρέχεται στον καθένα να μάθει την ιστορία και τον τρόπο ζωής της εποχής σαν να είναι παρόν την ώρα της σύνταξης του εγγράφου.

Από τα περίπου 300 έγγραφα που διάβασα (άλλο λιγότερο και άλλο περισσότερο) τις μέρες αυτές, παραθέτω παρακάτω όσα ονόματα "κατοίκων Μπροῦμα" μνημονεύονται είτε μεταξύ των συμβαλλομένων, είτε μεταξύ των μαρτύρων, είτε ακόμη και στις περιγραφές συνόρων πωλουμένων κτημάτων. Είναι πολύ πιθανό κάποιοι από εσάς να βρείτε ανάμεσά τους κάποιους από τους προγόνους σας.

Έγγραφα 1869-1870

Γεωργάκης Κατσαριώτης, γεωργός

Γεωργίτσα Γεωργάκη Κατσαριώτου, σύζυγος Κωνσταντ. Ἀλεξ. Κουρνοῦτα, παντρεμένη στο Στρέφι

Γεωργάκης Κούφης, γεωργός

Ἀναγνώστης Γκουράσας, γεωργός

Ἰωάννης Διακονόπουλος, γεωργός

Νικόλαος Κούφης, γεωργός

Γεώργιος Καμπίλαυκος, γεωργός

Ἀναγνώστης Παππαδόπουλος, κτηματίας

Ἀγγελής Κονομόπουλος, γεωργός

Γεώργιος Κονομόπουλος

Πανάγος Σπυρόπουλος

Παναγιώτης Ιερεύς Μπαμπαλής

Βασίλειος Ῥηγόπουλος, γεωργός

Ζαφείριος Μπουλούτας

Χρίστος Καφύρας

Αθανάσιος Αναστασόπουλος

Χρίστος Τσιπούρας

Θεοδώρα Δημητρίου Χριστοδουλοπούλου, παντρεμένη στο Σμύλα

Κωνσταντίνος Πανόπουλος

Χρίστος Γιαννόπουλος

Γεωργοῦλα Μ. Γκουρασοποῦλα, ἀνεπάγγελτος

Ἀγγελής Σωτηρόπουλος, γεωργός

Ἀναγνωστούλα/ Ἀναστασούλα Παναγιωτοπούλου ἢ Σπυροπούλα, σύζυγος Ἀγγελή Σωτηρόπουλου

Δημήτριος Μπούλιαρης

Ἀβρααμ Φωτόπουλος

Ἰωάννης Ῥιζόπουλος / Ἰωάννης Ῥιζᾶς, γεωργός

Έγγραφα 1874-1875

Ηλίας και Χρῆστος Κατσαριώτης, γεωργοί

Σωτήριος Σοφιανόπουλος, γεωργός

Σπύρος Στηλιανόγαμβρος, γεωργός

Δημήτριος Ἱερεύς Γκουράσας, εφημέριος

Βλάχος Καμπίλαυκος, γεωργοκτηματίας

Διονύσιος Τούμπας, γεωργοκτηματίας

Εὐστάθιος Γεωργιόπουλος, γεωργοκτηματίας

Ἰωάννης Γεωργιόπουλος, γεωργοκτηματίας

Ἀναστάσιος Καμπίλαυκος, γεωργοκτηματίας

Δημήτριος Μπούλιαρης, γεωργοκτηματίας

Σπύρος Διαμαντόπουλος, γεωργοκτηματίας

Βασίλειος Δημητρόπουλος, γεωργοκτηματίας

Ἰωάννης Διακόσιας, γεωργοκτηματίας

Ἰωάννης Κατζαριώτης, γεωργοκτηματίας

Χρῆστος Μπούλιαρης, γεωργοκτηματίας

Παναγιώτης Γαβριλόπουλος, γεωργός

Αντώνιος Κ. Κούφης

Βασίλω Χρήστου Μακροπούλου, σύζυγος Αντωνίου Κ. Κούφη

Αλέξιος Νικολακόπουλος, γεωργός & εργάτης

Παναγιώτης Ἀναγνώστου Γκουράσας, κτηματίας

Κωνσταντίνος Λουρῆς

Παναγιώτης Ἀγουρίδας, γεωργός

Γεώργιος Σταθόπουλος, κτηματίας

Νικόλαος Σταματόπουλος, γεωργοκτηματίας
.

Στα ονόματα που παραθέτω διατηρώ αναλλοίωτη την ορθογραφία των εγγράφων. Όπου αναφέρονται, δηλώνω το πατρώνυμο και το επάγγελμα.

Φυσικά μια απλή παράθεση ονομάτων δεν εξαντλεί όλα τα περιθώρια έρευνας αναφορικά με τον φάκελο αυτό. Για παράδειγμα, αναφέρονται δύο ονόματα ιερέων (Παναγιώτης Μπαμπαλής και Δημήτριος Γκουράσας) οι οποίοι μάλλον είναι οι δύο πρώτοι ιερείς της λίστας που έχω δημοσιεύσει εδώ.

Επίσης, αν από έναν μόνον φάκελο εξάγονται τόσα στοιχεία, φαντάζεται κανείς πόσος μεγάλος πλούτος πληροφοριών κρύβεται ανάμεσα σε αυτόν τον όγκο παμπάλαιων εγγράφων! 

Αναμείνατε!