Ηλειακή Πρωτοχρονιά 18

Με μεγάλη ίσως καθυστέρηση αναρτώ εδώ την φετινή συμβολή μου στον ετήσιο τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς από τις εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα. Το σύντομο αυτό κείμενο αποτελεί μια πρώτη προσπάθεια ταξινόμησης και μελέτης των σωζόμενων διακοσμημένων οροφών (ουρανιών) σε ναούς του 19ου αι. στην Ηλεία, με έμφαση στις ζώνες με απεικονίσεις προφητών. Η σημασία της μελέτης αυτής έγκειται  στο γεγονός ότι πρόκειται για θέμα σε γενικές γραμμές ανεπεξέργαστο, σε σημείο ώστε να μην είναι καν γνωστός ο ακριβήςς αριθμός των σχετικών μνημείων.  Όπως πάντοτε, στόχος της μελέτης μου είναι η πληρέστερη κατανόηση του δικού μας μνημείου, του ενοριακού ναού της Κοιμήσεως, τόσο στο πλαίσιο παρόμοιων μνημείων, όσο και στο πλαίσιο του έργου του Θεόκλητου Τσαλπατούρου, του αγιογράφου που κατεκόσμησε με την επιδέξια γραφίδα του μεγάλο μέρος του ναού. 

Είναι προφανές ότι στην παρούσα φάση η πραγμάτευση του θέματος εξαρτάται από την περιορισμένη γνώση των μνημείων εκ μέρους του γράφοντος (όσο και να το θέλω, δεν έχω επισκεφτεί όλους τους ναούς της Ηλείας προς το παρόν).Αυτό σημαίνει ότι οι όποιες υποδείξεις και άλλων δειγμάτων ουρανιών ή στοιχείων που πιθανώς μου έχουν διαφύγει, θα είναι χρήσιμες και ευπρόσδεκτες.

Δεν μπορώ δε να μην τονίσω και φέτος ότι αισθάνομαι μεγάλη τιμή για την φιλοξενία της εργασίας μου στον τόμο από τις εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα. Το ενδιαφέρον και η ενθάρρυνση των εκδοτών ήταν και παραμένει μεγάλη ανταμοιβή για όλους του συμμετέχοντες. 

   Ουρανίες ναών του 19ου αι. στην Ηλεία. by Σωτήρης Καράμπελας on Scribd

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 17

Για μια ακόμη χρονιά έχω την τιμή να παρουσιάσω την καθιερωμένη πλέον περιοδική έκδοση των εκδόσεων Βιβλιοπανόραμα του κ. Γ. Δημητρόπουλου, τον φετινό τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς, η οποία συμπληρώνει 15 χρόνια συνεχούς παρουσίασης της πνευματικής παραγωγής του νομού. 

Η δική μου συνεισφορά στο τόμο αυτό, η τέταρτη συνεχόμενη τα τελευταία χρόνια, φέρνει για πρώτη φορά στο φως στοιχεία για τις πρώτες εκλογές στην σύγχρονη Ελλάδα, δηλαδή εκείνες που οργανώθηκαν από τον Καποδίστρια το 1829 με σκοπό την ανάδειξη εκλογέων των αντιπροσώπων για την Δ΄ Εθνοσυνέλευση.

Το άρθρο μου χωρίζεται σε δύο μέρη: στο πρώτο παρουσιάζεται αναλυτικά το πρακτικό εκλογής Μπρούμα, που ανέδειξε εκλογέα-αντιπρόσωπο του χωριού τον Αναγνώστη Αποστολόπουλο. Πρόκειται, όπως έχει αποκαλύψει η έρευνά μου σε διάφορες πηγές, για ένα πρόσωπο ευρείας αποδοχής για την εποχή του, όχι μόνο εντός του χωριού αλλά και συνολικά από όλη την τότε επαρχία Γαστούνης. Είναι χαρακτηριστικά ότι συγκέντρωσε αρκετά δημόσια αξιώματα μέχρι την δεκαετία του 1850, οπότε και χειροτονήθηκε ιερέας. Περισσότερα για αυτόν θα παρουσιαστούν σε επόμενες αναρτήσεις εδώ.

Στο δεύτερο μέρος του άρθρου παραθέτω τα αποτελέσματα των εκλογών για όλην την Διοίκηση Ηλείας (επαρχίες Γαστούνης και Πύργου), παρέχοντας για πρώτη φορά πρόσβαση σε αρχειακό υλικό που παρέμενε άγνωστο. 

Παρακάτω θα βρείτε το άρθρο μου, ώστε να μπορείτε να το διαβάσετε και να διατυπώσετε τα σχόλιά σας, ακόμη κι αν δεν μπορείτε να προμηθευτείτε τον τόμο (αν και σας προτείνω ανεπιφύλακτα να το κάνετε)!

Εύχομαι η έκδοση της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς να συνεχιστεί για πολλά ακόμη χρόνια, γιατί τέτοιες δουλειές δίνουν ελπίδα σε εποχές δύσκολες από πολλές απόψεις, όπως η δική μας.

  Οι Εκλογές Του 1829 Στην Ηλεία - Η Ανάδειξη Εκλέκτορα Στο Μπρούμα by Σωτήρης Καράμπελας on Scribd

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 16

Για μία ακόμη χρονιά, οι εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα του κ. Γ. Δημητρόπουλου εξέδωσαν τον τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς, που περιμένουμε πλέον με ανυπομονησία κάθε Χριστούγεννα. Περιέχει, όπως πάντα, εξαιρετικά κείμενα διαπρεπών επιστημόνων αλλά και ακούραστων ιστοριοδιφών, που φωτίζουν πτυχές τις ηλειακής ιστορίας, περισσότερο ή λιγότερο γνωστές.

Σημαντικό μέρος του τόμου αποτελούν οι μελέτες των αρχαιολόγων της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηλείας, που προσπαθούν να κάνουν γνωστή στο ευρύ κοινό την επίπονη δουλειά της διαχείρισης, συντήρησης και αποκατάστασης των αρχαιολογικών μνημείων του νομού. Επάξια εκπροσωπείται και η Ιερά Μητρόπολις Ηλείας, με κείμενα του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ηλείας κ. κ. Γερμανού και κληρικών, ενώ οι ιστορικοί και ιστοριοδίφες καταθέτουν για μία ακόμη φορά τα αποτελέσματα των ερευνών τους.

Μεταξύ αυτών των μελετητών έχω την τιμή να περιλαμβάνομαι κι εγώ για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά με το άρθρο "Θεόκλητο Τσαλπατούρος: ο αγιογράφος του Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας" (σσ. 394-404). Με το κείμενο αυτό επιχειρώ να ανασυνθέσω τον βίο και την εργογραφία του μεγάλου αγιογράφου του τελευταίου τετάρτου του 19ου αιώνα, Θεοκλήτου Τσαλπατούρου, του οποίου τα έργα, άλλοτε ενυπόγραφα και άλλοτε ανώνυμα, κοσμούν πολλούς ναούς της Μητροπόλεως Ηλείας. Όπως φαίνεται από τον όγκο του σωζόμενου έργου του, υπήρξε ο πλέον εμπορικός αγιογράφος της εποχής του και το αγιογραφικό του τάλαντο έχαιρε της εκτίμησης όλου του νομού.

Το σημαντικότερο στοιχείο του άρθρου μου αποτελεί η δημοσίευση για πρώτη φορά του συμβολαίου παραγγελίας των είκοσι τεσσάρων εικόνων των προφητών και της επιχρύσωσης του τέμπλου και της ουρανίας του ενοριακού μας ναού. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέχει το εν λόγω συμβόλαιο, οι παραπάνω εργασίες πραγματοποιήθηκαν το 1889 και κόστισαν 4.500 δραχμές, ποσό εξαιρετικά υψηλό για την εποχή.

Ευχαριστώ, λοιπόν, και από αυτήν την θέση τον κ. Δημητρόπουλο για την τιμή που μου κάνει όλα αυτά τα χρόνια και εύχομαι η Ηλειακή Πρωτοχρονιά να συνεχίσει να ταξιδεύει για πάντα!

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 15

Για μία ακόμη χρονιά, την δέκατη τρίτη συνεχόμενη, οι εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα του κ. Γ. Δημητροπούλου εκδίδουν τον τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς 15, αφιερωμένο στην ιστορία και την λαογραφία της Ηλείας, δίνοντας παράλληλα ώθηση και στην λογοτεχνική έκφραση.

Ο εφετινός τόμος περιλαμβάνει εβδομήντα επτά κείμενα, πρωτότυπα ή αναδημοσιευόμενα, ογδόντα επιστημόνων, μελετητών, ερευνητών και λογοτεχνών. Ως συνήθως, τα κείμενα αυτά είναι ταξινομημένα κατά θεματική χρονολογική ενότητα και εκτείνονται θεματικά από την αρχαία Ηλεία ως την ιστορία της των ημερών μας. Ενδεικτική του υψηλού επιπέδου της εν λόγω εργασίας είναι η συμμετοχή σχεδόν του συνόλου των αρχαιολόγων που εργάζονται στον νομό, με άρθρα που κάνουν ευρύτερα γνωστά και κατανοητά στο ευρύ κοινό τα ευρήματα και τις πρωτοβουλίες του έτους που φεύγει.

Μεταξύ των άρθρων του τόμου βρίσκεται και φέτος το δικό μου, με τον τίτλο "Ο γλύπτης Κωλώτης και η σχέση του με την Ηλεία" (σσ. 113-122). Στην εργασία αυτή επιχείρησα να συνθέσω τις αντικρουόμενες πληροφορίες που παραδίδουν οι αρχαίοι συγγραφείς σχετικά με τον γλύπτη Κωλώτη, τον οποίο κατά συντριπτική πλειοψηφία οι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν Ηλείο, και μάλιστα καταγόμενο από την ευρισκόμενη (και) εντός των ορίων του σημερινού χωριού μας πόλη της αρχαίας Ηλείας, Ηράκλεια.

Φαίνεται ότι ο Κωλώτης έζησε κατά τον 5ο αι. π. Χ. και υπήρξε μαθητής και βοηθός του Φειδία κατά την κατασκευή του χρυσελεφάντινου αγάλματος του Διός για τον ναό της Ολυμπίας. Είχε, πιθανότατα, φιλοτεχνήσει μόνος του και άλλα χρυσελεφάντινα έργα, την τράπεζα των στεφάνων των Ολυμπιακών Αγώνων, το άγαλμα της Αθηνάς στον ναό της ακρόπολης της Ήλιδας αλλά και του Ασκληπιού στην αρχαία πόλη της Κυλλήνης. Το γεγονός, ωστόσο, της ύπαρξης ομώνυμου γλύπτη, που έζησε κατά τον 1ο αι. π. Χ. και καταγόταν πιθανώς από την Πάρο, φαίνεται ότι οδήγησε σε σύγχυση των δύο προσώπων και των έργων τους και στην αβεβαιότητα με την οποία εμείς τα αντιμετωπίζουμε. Ας ελπίσουμε ότι η συστηματοποίηση των πληροφοριών που επιχείρησα, προσθέτοντας επιχειρήματα για κάθε εκφραζόμενη στην βιβλιογραφία άποψη, θα δώσει ώθησε στην περαιτέρω μελέτη του θέματος.

Με ευχές για επανεκτίμηση της ιστορίας μας στις σωστές βάσεις, χωρίς εθνικιστικές υπερβολές ή αντεθνική απαξίωση, στέλνω στον καθένα προσωπικά ευχές και για προσωπική και οικογενειακή ευτυχία, συντροφικότητα και προκοπή. Καλή και ευτυχισμένη η νέα χρονιά!

Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα

Συγχωριανοί και φίλοι χρόνια πολλά! 

Τα Χριστούγεννα μας βρίσκουν ακόμη μία φορά φτωχότερους σε υλικά, ας ευχηθούμε, όμως, να μας βρουν πλουσιότερους σε πνευματικά αγαθά, όπως κατανόηση, συμπόνοια, αγάπη, αλληλοβοήθεια, πίστη και ελπίδα.Ας μας παρηγορεί ότι το έθνος μας κατόρθωσε θαυμαστά έργα κυρίως σε περιόδους πίεσης και δυσκολιών!

Μεταξύ άλλων είναι παρήγορο το γεγονός ότι μέσα στην περίοδο αυτή της "κρίσης" φαίνεται να ενισχύεται η αγάπη μας για πράγματα που είχαμε παλαιότερα παραμελήσει, όπως η ιστορία και ο πολιτισμός μας. Πολλές είναι η ιστοσελίδες που υπάρχουν ήδη, ενώ καινούριες δημιουργούνται καθημερινά, αφιερωμένες στην τοπική ιστορία της Ηλείας. Πρόκειται για προσπάθειες απλών ανθρώπων, χωρίς κανένα συμφέρον, αφορμώμενες μόνο από αγάπη για τον τόπο. Πολλές, επίσης, είναι οι πρωτοβουλίες για ανάδειξη μνημείων (λαμπρό παράδειγμα η αποκάλυψη του μεταβυζαντινού ναού του Ασκητή από τους κατοίκους του Γουμέρου). Τα εγκαίνεια του Αρχαιολογικού Μουσείου του Πύργου και οι νέες ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας συμπληρώνουν την εικόνα της αναζωογόνησης του ενδιαφέροντος για την Ηλεία, κρατικού και ιδιωτικού.

Μέσα σε αυτό το κλίμα και με την ίδια διάθεση, το φετινό μου άρθρο στην Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14 αναφέρεται στην ιστορία της ενορίας του χωριού μας από το 1800 και εξής. Στις σελίδες του παραθέτω όσα στοιχεία έχω συλλέξει ως τώρα: συμφωνητικά για την κατασκευή του ναού και του τέμπλου της Κοιμήσεως, ιστορικά στοιχεία για όλους τους ναούς του χωριού και πλήρη κατάλογο των ιερέων από το 1800. Πρόκειται για πληροφορίες και έγγραφα που έρχονται για πρώτη φορά στο φως και αποτελούν αποτέλεσμα προσωπικού και πολύχρονου κόπου. Αποτελούν την ελάχιστη προσφορά στον τόπο που μεγάλωσα και στους ανθρώπους του. Αποτελούν, επίσης, το πρώτο βήμα της προσπάθειας για την ανάδειξη ενός μνημείου της περιοχής, του ενοριακού ναού του χωριού, που έφτασε ως τις μέρες μας, μαζί με μερικά ακόμη εκκλησιαστικά μνημεία της Ηλείας.

Όπως θα δείτε, το άρθρο είναι αφιερωμένο στην μνήμη τριών ανθρώπων που με βοήθησαν καθοριστικά και έβαλαν την βάση για το φετινό άρθρο, χαρίζοντάς μου τις αναμνήσεις τους. Η προθυμία τους για βοήθεια είναι για μένα πρότυπο ζωής.

Χρόνια πολλά και ευτυχισμένα στον καθένα σας ξεχωριστά!

  Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα (Η.Π. 14 )

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 13

Ο ελληνικός πολιτισμός, σε όλην του την ιστορική διαδρομή, διέπεται μεταξύ άλλων από την ιδέα της συνέχειας. Θυμηθείτε ήδη τον Όμηρο, ο οποίος περιγράφει τον μυκηναϊκό πολιτισμό σαν να τον ζει ακόμη στην εποχή του, αν και οι τελευταίες εκλάμψεις του σημειώθηκαν εκατονταετίες πριν την τελική σύνθεση των ομηρικών επών. Θυμηθείτε την λογοτεχνία της κλασικής και ελληνιστικής εποχής, για την οποία οι μυθικές αφηγήσεις του Ομήρου δεν είναι μύθος αλλά ιστορία. Φέρτε στο μυαλό σας τα κείμενα των πρώτων εκκλησιαστικών Πατέρων και των μετέπειτα βυζαντινών συγγραφέων, όπου η αρχαιοελληνική διανόηση διατηρείται ζωντανή και γίνεται αντικείμενο γόνιμης επεξεργασίας. Ανακαλέστε ακόμη τα ποιήματα του Καβάφη και του Σεφέρη, όπου ο αρχαίος και ο βυζαντινός κόσμος απεικονίζονται ζώντες.

Αν αναλογιστούμε όλα αυτά, δεν είναι δύσκολο να καταλάβουμε τον λόγο της άνθησης και στις μέρες μας της μελέτης της ιστορίας και του πολιτισμού που μας παραδόθηκε. Δεν είναι παράξενο, επίσης, που η Ηλεία έχει προς την κατεύθυνση αυτή καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια. Μεταξύ των αξιόλογων εντύπων που κυκλοφορούν (και κυκλοφόρησαν ήδη από τις αρχές του 20ου αιώνα) ένα από τα πλέον αξιόλογα και σοβαρά είναι η Ηλειακή Πρωτοχρονιά των εκδόσεων Βιβλιοπανόραμα, της οποίας ο καινούριος τόμος με τίτλο Ηλειακή Πρωτοχρονιά 13 κυκλοφόρησε αυτές τς μέρες.

Πρόκειται για έναν καλαίσθητο, αλλά κυρίως επιστημονικά επαρκέστατο τόμο 608 σελίδων, με κείμενα 83 μελετητών (μεταξύ αυτών και εμού) προσανατολισμένα στην έρευνα επί της ιστορίας και λαογραφίας της Ηλείας διαχρονικά. 

Είναι ενδεικτικό ότι μεταξύ των γραφόντων συγκαταλέγονται αξιοσέβαστα πρόσωπα, όπως ο μητροπολίτης Ηλείας κ. κ. Γερμανός και λόγιοι ιερείς της μητρόπολης, αλλά και άλλοι επιφανείς επιστήμονες, όπως η νυν Έφορος αρχαιοτήτων Γ. Χατζή-Σπηλιοπούλου και άλλοι αρχαιολόγοι με γνωστό έργο στις ηλειακές αρχαιότητες.

Όπως τονίζεται στο δελτίο τύπου του τόμου, πρόκειται για μία συλλογή κειμένων με διαχρονική αξία, που θα χρησιμεύσει ως εποικοδομητικό και ενδιαφέρον ανάγνωσμα όχι μόνο σήμερα και αύριο, αλλά σε κάθε μελλοντικό μελετητή της ηλειακής ιστορίας.

Η δική μου επαφή με τους ανθρώπους των εκδόσεων Βιβλιοπανόραμα μου έδειξε καταρχάς ότι πρόκειται για άτομα με μεγάλη αγάπη για τον τόπο και την ιστορία του, αλλά κυρίως για ευγενικούς και καταδεκτικούς ανθρώπους, που είναι πρόθυμοι να στηρίξουν το έργο νέων ανθρώπων. 

Η εξασέλιδη μελέτη μου με τίτλο "Οι Ιωνιάδες Νύμφες της Ηλειακής Ηράκλειας" προσπαθεί να συγκεντρώσει και να σχολιάσει όσα στοιχεία μας παρέδωσαν τα αρχαία κείμενα περί της λατρείας των Νυμφών της αρχαίας πισαϊκής πόλης. Πρόκειται ουσιαστικά για την πρώτη μελέτη για την Ηράκλεια στην σειρά της Ηλειακής πρωτοχρονιάς.  Η πρόσκληση των υπευθύνων ήδη από τώρα για συμμετοχή μου στον επόμενο τόμο είναι γι'αυτό εξαιρετικά τιμητική και, υπ' αυτή την έννοια, απόλυτα δεσμευτική. Άλλωστε, πως είναι δυνατόν να αρνηθεί κανείς την συμμετοχή του σε ένα έργο γεννημένο από την αγάπη των ανθρώπων αυτών για τον τόπο μας; Φαίνεται δε πως η αγάπη αυτή είναι μεταδοτική!