Μπρούμα και Ηράκλεια σε γαλλικό χάρτη του 1900

Οι χάρτες αποτελούν ένα από τα πλέον χρήσιμα εργαλεία για την μελέτη της ιστορίας, καθώς αποτυπώνουν, με λιγότερη ή περισσότερη πιστότητα ανάλογα με την εποχή, βασικά σημεία μιας περιοχής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον δε έχουν οι αναφορές των χαρτών σε στοιχεία του ανθρωπογενούς περιβάλλοντος, όπως οι δρόμοι ή τα σημαντικότερα οικοδομήματα.

Ο χάρτης που παρουσιάζεται εδώ ανήκει στην προσωπική συλλογή του κ. Σωτήρη Ευθυμίου, που μου επέτρεψε να τον μελετήσω και να τον σχολιάσω, ώστε να εμπλουτίσει τις γνώσεις όλων μας. Αφού τον ευχαριστήσω πολύ, θα ευχηθώ να ακολουθήσουν και άλλοι το παράδειγμά του. Οι ιδιωτικές συλλογές ιστορικών κειμηλίων επιφυλάσσουν συχνά ευχάριστες εκπλήξεις για τους μελετητές, αλλά η πρόσβαση σε αυτές είναι συνήθως δύσκολη. Χωρίς, όμως, τεκμήρια, δεν γράφουμε ιστορία, αλλά μυθιστόρημα.

Ο χάρτης, χρονολογούμενος ρητά στο 1900 (άνω αριστερή γωνία) και τυπωμένος στην Λειψία (άνω δεξιά γωνία), είναι γραμμένος στην γαλλική γλώσσα, μια από τις βασικές επιστημονικές γλώσσες της εποχής. Απεικονίζει την περιοχή ανάμεσα στον Πύργο (αριστερά) και την Τριφυλλία (δεξιά), ενώ στο επάνω μέρος εμφανίζεται μέρος του τέως δήμου Ωλένης.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του συγκεκριμένου χάρτη, όπως και της πλειοψηφίας των χαρτών της εποχής, αποτελεί η ταύτιση των σύγχρονων οικισμών με τους γνωστούς, κυρίως από τον Παυσανία, οικισμούς της αρχαίας Ηλείας. Εν προκειμένω για το χωριό μας, ο εκδότης του χάρτη σημειώνει δίπλα στο όνομα Brouma την ονομασία της αρχαίας Ηράκλειας, ενώ δεν παραλείπει να υπενθυμίσει και την ύπαρξη του γνωστού τόσο από τον Στράβωνα, όσο και από τον Παυσανία, ιερού των Ιωνιάδων νυμφών (Sanctuaire des Nymphes). Η χρήση των πληροφοριών των αρχαίων περιηγητών ολοκληρώνεται με την αναφορά στον ποταμό Κύθηρο, τον οποίο ο χάρτης ταυτίζει με το ρέμα της "Μάνας", που σήμερα είναι σχεδόν άνυδρο. 

Σημειώνω ότι η ταύτιση του αρχαίου ποταμού με κάποιο από τα ρυάκια της περιοχής έχει διχάσει τους ερευνητές. Η άποψη που φαίνεται να κυριάρχησε ήταν εκείνη του σύγχρονου περιηγητή, του γυμνασιάρχη Γεωργίου Παπανδρέου. Έχοντας τοποθετήσει το ιερό των Νυμφών στην περιοχή "Βρωμόβρυση", απέδωσε την ονομασία "Κυθήριος" στο μικρό ρέμα δίπλα στο Πουρνάρι, αφού σύμφωνα με τον Παυσανία το νερό της πηγής των Νυμφών χυνόταν στον Κυθήριο (επομένως, πρέπει να βρίσκονταν κοντά το ένα στο άλλο).

Ο χάρτης απεικονίζει, όπως είναι αναμενόμενο, την κρατούσα επιστημονική αντίληψη της εποχής του, η οποία έχει πίσω της μελέτες του 19ου αιώνα, βασισμένες σε εικασίες χωρίς την παρουσία των (μη ανακαλυφθέντων ακόμη αρχαιοτήτων), αλλά και τα πρώτα πορίσματα από την αρχαιολογική έρευνα στην Ολυμπία. Είναι δε χαρακτηριστικό, ότι η ταύτιση της αρχαίας Ηράκλειας με την περιφέρεια του Μπρούμα παγιώθηκε ήδη από την εποχή αυτή στην επιστημονική κοινότητα και οδήγησε στην μετωνομασία του χωριού το 1915. Βέβαια, δεν έλειψαν ήδη από τότε οι διαφωνίες ως προς την θέση της αρχαίας πόλης, που επεκτάθηκαν ακόμη και στην διεκδίκηση του ονόματος Ηράκλεια από το γειτονικό Πουρνάρι (βλ. εδώ). Μέχρι τις μέρες μας είναι ζωντανή η αντιπαράθεση ως προς την θέση της αρχαίας Ηράκλειας,  με τους πιο συμβιβαστικούς να προσανατολίζονται στην τοποθέτηση της στην ευρύτερη περιοχή Μπρούμα-Πουρνάρι-Στρέφι. Αυτή φαίνεται να είναι και η πιο λογικοφανής άποψη, αφού είναι δύσκολο να φανταστούμε μια πόλη να περιορίζεται στην μικρή έκταση του τοπωνυμίου "Ταρλάς", όπως πίστεψε ο Γ. Παπανδρέου, βασιζόμενος, βέβαια, στο πλήθος των αρχαίων καταλοίπων που είδε να κείτονται στο έδαφος της περιοχής και τα οποία είναι ορατά μέχρι σήμερα.

Επειδή η δύναμη των ιστορικών τεκμηρίων είναι ανεξάντλητη, επιφυλάσσομαι να σχολιάσω περισσότερα σε επόμενη ευκαιρία, ώστε κάθε θέμα να έχει τον χρόνο και την έκταση που του αρμόζει.

Ευχαριστώ και πάλι, Σωτήρη!

Κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια....

Δικαιολογημένα θα υπέθετε κανείς, μετά από ένα σχεδόν μήνα απουσίας από το ιστολόγιο, ότι τα παράτησα ή βαρέθηκα! Θα έκανε, όμως, λανθασμένη υπόθεση, καθώς όχι μόνο δεν βαρέθηκα, αλλά αυτόν τον καιρό εντόπισα αρκετά νέα θέματα, που θα σας φανούν όχι μόνο ενδιαφέροντα αλλά θα προσθέσουν στις ήδη αρκετές γνώσεις σας! Αν μου επιτρέπετε, θα ήθελα να θεωρήσω ότι και εγώ, με αυτή μου την προσπάθεια να συγκεντρώσω και να παρουσιάσω υλικό, συνέβαλα, περισσότερο ή λιγότερο, στον εμπλουτισμό αυτών των γνώσεων! Η απουσία μου, οφείλω να πω, οφείλεται σε ασθένεια. Τον τελευταίο χρόνο συνεχώς εκπλήσσομαι δυσάρεστα όσον αφορά την υγεία μου! Αλλά τί να γίνει; Οι απαιτήσεις προχωράνε!
Σας είχα υποσχεθεί πριν αρκετό καιρό ότι θα παρουσιάσω σε συνέχειες την πλήρη ιστορία του χωριού μας από την αρχαιότητα ως σήμερα. Αυτή η σειρά άρθρων ξεκινά σήμερα με το παρόν για την αρχαία Ηράκλεια! Απολαύστε το και, αν έχετε να προσθέσετε ή να αφαιρέσετε ο,τιδήποτε, μη διστάσετε να το κάνετε!
Η αρχαία Ηράκλεια έμεινε γνωστή σε εμάς από τα έργα 2 αρχαίων περιηγητών, του Στράβωνα (64 π.Χ. - p. 24 μ.Χ.) και του Παυσανία (110-180 μ.Χ. περ).
Ο Στράβων, πιο συνοπτικός και σοβαρός από τον Παυσανία, αναφέρει:
"ἐγγὺς δὲ τῆς Σαλμώνης Ἡράκλεια, καὶ αὕτη μία τῶν ὀκτώ, διέχουσα περὶ τετταράκοντα σταδίους τῆς Ὀλυμπίας, κειμένη δὲ παρὰ τὸν Κυθήριον ποταμόν, οὗ τὸ τῶν Ἰωνιάδων νυμφῶν ἱερὸν τῶν πεπιστευμένων θεραπεύειν νόσους τοῖς ὕδασι." (Γεωγραφικών Ε, 32) δηλαδή "κοντά στη Σαλμώνη (βρίσκεται) η Ηράκλεια, και αυτή μία από τις οκτώ πόλεις (της Πισάτιδας), η οποία απέχει περίπου 40 στάδια από την Ολυμπία και απλώνεται δίπλα στον Κυθήριο ποταμό, όπου (βρίσκεται) το ιερό των Ιωνιάδων Νυμφών, που πιστεύεται ότι θεραπεύουν ασθένειες μέσω του νερού".
Ο Παυσανίας από την άλλη πλευρά, περισσότερο ενθουσιώδης και θαυμαστής των αρχαιοτερων από αυτών μνημείων, μας πληροφορεί τα εξής:
"ἀπέχει δὲ ὡς πεντήκοντα Ὀλυμπίας σταδίους κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια καὶ πρὸς αὐτῇ Κύθηρος ποταμός: πηγὴ δὲ ἐκδιδοῦσα ἐς τὸν ποταμὸν καὶ νυμφῶν ἐστιν ἱερὸν ἐπὶ τῇ πηγῇ. ὀνόματα δὲ ἰδίᾳ μὲν ἑκάστῃ τῶν νυμφῶν Καλλιφάεια καὶ Συνάλλασις καὶ Πηγαία τε καὶ Ἴασις, ἐν κοινῷ δέ σφισιν ἐπίκλησις Ἰωνίδες. λουομένοις δὲ ἐν τῇ πηγῇ καμάτων τέ ἐστι καὶ ἀλγημάτων παντοίων ἰάματα: καλεῖσθαι δὲ τὰς νύμφας ἀπὸ Ἴωνος λέγουσι τοῦ Γαργηττοῦ, μετοικήσαντος ἐνταῦθα ἐξ Ἀθηνῶν." δηλαδή "Η κωμόπολη της Ηλείας Ηράκλεια απέχει από την Ολυμπία σχεδόν πενήντα στάδια και δίπλα της κυλάει ο ποταμός Κύθηρος: υπάρχει πηγή που εκβάλλει στον ποταμό και ιερό νυμφών πάνω στην πηγή. Καθεμιάς από τις Νύμφες το όνομα είναι Καλλιφάεια, Συνάλλασις, Πηγαία και Ίασις, αλλά από κοινού ονομάζονται Ιωνίδες. Όσοι πλένονται στην πηγή θεραπεύονται από κάθε είδους κούραση και ασθένεια: Λένε ότι οι νύμφες πήραν το όνομά τους από τον Ίωνα, το γιό του Γαργηττού, που μετεγκαταστάθηκε εδώ από την Αθήνα" ( Ελλάδος Περιήγησις 6.7)
Τα δύο αρχαία απόσπάσματα μας δίνουν τις εξής πληροφορίες:
1. Η Ηράκλεια ήταν πόλη (στην εποχή του Παυσανία κωμόπολη) της αρχαίας Ηλείας,αρχικά τμήμα του βασιλείου της Πισάτιδος, που υποτάχθηκε από το αντίπαλο κράτος της Ήλιδας το 580 π.Χ., και απείχε από την Ολυμπία 40 ή 50 στάδια (=7.096-8.870 μ.)
2. Δίπλα της έρρεε ο Κυθήριος/Κύθηρος ποταμός, που πιθανώς ταυτίζεται με το "Πουρναρέικο ρέμα", που κυλάει ανάμεσα στο χωριό μας και στο Πουρνάρι.
3. Στον ποταμό κατέληγαν τα νερά μιας πηγής, πάνω/δίπλα στην οποία ήταν χτισμένο ένα Νυμφαίο, αφιερωμένο στις Ιωνιάδες Νύμφες.
4. Οι Ιωνιάδες Νύμφες ήταν 4 και έφεραν τα εξής ονόματα: Καλλιφάεια, Συνάλλασις, Πηγαία και Ίασις. Τα ονόματα είναι καθαρά συμβολικά (Καλλιφάεια = αυτή που αποκαλύπτει την ομορφιά, Συνάλλασις = εκείνη που αλλάζει τον λουόμενο, Πηγαία = η σχετιζόμενη με την πηγή, Ίασις = εκείνη που θεραπεύει).
5. Οι Ιωνιάδες Νύμφες σχετίζονταν με τον Ίωνα, γιο του Γαργηττού, που έφτασε στον τόπο αυτό από την Αθήνα. Το μυθικό αυτό πρόσωπο είναι κατά τα άλλα άγνωστο.
6. Το λουτρό στα νερά της πηγής ανακούφιζε τους λουομένους από κάθε είδους ασθένειες. Πρόκειται μάλλον για ιαματικά λουτρά, θειούχα κατά τον σύγχρονο περιηγητή Γεώργιο Παπανδρέου, που επισκέφτηκε το χωριό (και όλη την Ηλεία) στις αρχές του 20ου αιώνα.
Η ταύτιση της αρχαίας Ηράκλειας με το σημείο του χωριού μας στηρίζεται, εκτός από την παραδεδομένη από τους αρχαίους περιηγητές απόσταση από την Ολυμπία,κυρίως σε αρχαιολογικά τεκμήρια (βλπ το σχετικό άρθρο μου της 24ης Μαρτίου 2010).
Φαίνεται, όμως, ότι επρόκειτο για πολυπληθή πόλη, ώστε αρχαία κατάλοιπα εντοπίζονται σε όλη την πεδιάδα ανάμεσα στο χωριό μας, το Πουρνάρι μέχρι και το Σμίλα.
Όσο για το Νυμφαίο των Ιωνιάδων, ο Γεώργιος Παπανδρέου το τοποθετεί στην τοποθεσία "Βρωμόβρυση" (η ονομασία χαρακτηριστική), όπου ακόμη και σήμερα υπάρχουν δύο πηγές με θειούχο νερό, και οι δύο στην ιδιοκτησία Ιωάννη Καμπίλαυκου.
Περισσότερα στοιχεία για την ίδρυση της πόλης ή το ιστορικό της τέλος δεν διαθέτουμε, καθώς δεν παραδίδονται από αρχαίους συγγραφείς. Είμαστε μόνο σίγουροι ότι η πόλη συνέχιζε να υπάρχει τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 2ου αι. μ.Χ. οπότε και την επισκέφτηκε ο Παυσανίας. Αυτό, βέβαια, είναι σημαντικό, καθώς άλλες πόλεις της αρχαίας Ηλείας είχαν ηδη ερημώσει την εποχή του Παυσανία ( π.χ. η αναφερόμενη στον Στράβωνα Άρπινα). Πιθανώς αυτό υποδεικνύει κάποια ιδιαίτερη σημασία της πόλης (ίσως λόγω του ιερού των Νυμφών) ή οικονομική ευρωστία, που της επέτρεψε να διατηρηθεί μέχρι τα χρόνια αυτά.
Αποφεύγω να αναφέρω τις παραδόσεις τις σχετικές με το όνομα της αρχαίας Ηράκλειας (ότι δηλαδή το οφείλει σε επίσκεψη του Ηρακλή, όταν αυτός ήρθε να πλυθεί στην πηγή της μετά τον καθαρισμό των στάβλων του Αυγεία), καθώς τις θεωρώ επινοήσεις της εποχής μας και αδέξια προσπάθεια επίδειξης γνώσεων από μη ειδικούς.
Δεν σας προσέφερα καινούριες πληροφορίες! Εκείνο που ευελπιστώ να πέτυχα είναι να συστηματοποιήσω εκείνες που ήδη έχετε και να διαλύσω τις λαϊκές πεποιθήσεις επί του θέματος! Τα μόνο στοιχεία που δεχόμαστε είναι εκείνα που παραδίδουν οι αρχαίοι περιηγητές και όσα η αρχαιολογική έρευνα παρέχει!

"Πάω στα Στεγνά να οργώσω ....."

Σας υποσχέθηκα την προηγούμενη εβδομάδα λίγα λόγια για τα τοπωνύμια του χωριού μας και τη σημασία τους, καθώς κι εμένα έτσι μου ζητήθηκε από έναν από τους αναγνώστες του ιστολογίου μας. Θα πρέπει να διευκρινίσω, όμως, πριν ξεκινήσουμε κάποια σημεία:
1/ Μέσω των τοπωνυμίων του χωριού μας μεταφέρεται μεγάλο μέρος της ιστορίας του. Συναντά κανείς τοπωνύμια σχετιζόμενα με όλες της φάσεις της, από την αρχαία Ηράκλεια (π.χ. Κιούπι), ως το παλιό Μπρούμα (π.χ. Παλιοχώρι) και τη σύγχρονή μας Ηράκλεια.
2/ Λόγω της παλαιότητας ορισμένων τοπωνυμίων είναι δύσκολο να βεβαιωθεί κανείς για τη σημασία τους. Υπάρχουν, έτσι, κάποια των οποίων το νόημα παραμένει (σε μένα τουλάχιστον) άγνωστο, όπως η "Κάστα".
3/ Μελετώντας το θέμα των τοπωνυμίων διαπίστωσα ότι υπάρχει μια ιδιαίτερη κατηγορία, που ποικίλλει από στόμα σε στόμα. Πρόκειται για τοπωνύμια που δηλώνουν περιουσία συγκεκριμένου προσώπου ή οικογένειας (π.χ. Βασιλέικα, Μπουλουτέικα, Γκουρασέικα). Τα τοπωνύμια αυτά άλλοτε αναγνωρίζονται από τον κόσμο και άλλοτε όχι, γεγονός που υποδεικνύει ότι η χρήση τους ίσως περιοριζόταν σε λίγους μόνον ανθρώπους, πιθανώς εκείνους που σχετίζονταν στενά (π.χ. ως μισθωτοί) με τον ιδιοκτήτη της συγκεκριμένης περιοχής.
Τα τοπωνύμια που σχετίζονται με την αρχαία Ηράκλεια είναι δύο: Η Βρωμόβρυση και το Κιούπι. Το πρώτο αναφέρεται στις ιαματικές πηγές του χωριού, σήμερα σχεδόν χαμένες, η ύπαρξη των οποίων υποδεινύει πιθανώς το σημείο του ιερού των Ιωνιάδων Νυμφών της αρχαίας Ηράκλειας. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις, σε παλαιότερες εποχές το νερό των πηγών αυτών είχε τη μυρωδιά κλούβιου αυγού, χαρακτηριστική για ιαματικά λουτρά (όσοι έχουν επισκεφτεί τα λουτρά του Καϊάφα τη γνωρίζουν). Μάλιστα, λέγεται πως ένα μια ομάδα παιδιών, που έπαιζε στο σημείο εκείνο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα έδωσε ένα ακόμη στοιχείο για τη γνησιότητα του σημείου: ένα από τα παιδιά πάνω στο παιχνίδι έπεσε μέσα στο λάκκο της πηγής και στην προσπάθειά του να βγεί ακούμπησε με το χέρι του ένα λίθινο αντικείμενο, μάλλον σκαλισμένο, που έμοιαζε όχι με βράχο αλλά με τμήμα αγάλματος.
Ακόμη πιο ισχυρή απόδειξη για τη θέση της αρχαίας Ηράκλειας είναι η τοποθεσία Κιούπι (=πήλινο αγγείο, πιθάρι). Εκεί έχουν κατά καιρούς, κατά τη διάρκεια αγροτικών εργασιών, έρθει στην επιφάνεια μεγάλοι πίθοι, που υποδεικνύουν ίσως ένα αρχαίο νεκροταφείο.
Από το παλιό Μπρούμα ένα πλήθος τοπωνυμίων έχει διασωθεί, μεταφέροντας στοιχεία για την ιστορία του, χαμένη στις περισσότερες λεπτομέρειες της. Η θέση του μαρτυρείται από το τοπωνύμιο Παλιοχώρι, μια τοποθεσία καλά μελετημένη και με ωραία μάλιστα θέα που φτάνει μέχρι το λιμάνι του Κατακόλου (κυρίως από τη διπλανή Ψηλή Ράχη). Είναι μέρος οχυρό, καθώς περιτριγυρίζεται από δύσβατες πλαγιές από τις τρεις μεριές του, έχοντας μόνη είσοδο από τα ανατολικά. Με αυτό τον τρόπο οι κάτοικοί του είχαν εξασφαλίσει, αν ο μύθος είναι σωστός, την ησυχία τους από τους Τούρκους: οι φοροεισπράκτορες, σύμφωνα με την παράδοση, δεν ανέβαιναν στο χωριό για την είσπραξη των φόρων, αλλά αντίθετα κατέβαιναν στην πεδιάδα (πιθανώς στη Λάκκα) οι χωριανοί για να τους παραδώσουν.
Έχω αναφέρει, επίσης, πολλές φορές τα τοπωνύμια "Αϊ-Γιάννης", "Αϊ-Γιώργης" και "Αϊ-Νικόλας". Όπως είναι φανερό, πρόκειται για μαρτυρίες ύπαρξης εκκλησιών στα σημεία αυτά. Πράγματι, εκτός από την ομόφωνη γνώμη των γερόντων, τους οποίους συμβουλεύτηκα ( κάτι που πάντοτε με εκπλήσσει, αφού μου περιγράφουν με απίστευτη ακρίβεια γεγονότα και πράγματα, από τα οποία τους χωρίζουν τουλάχιστον διακόσια χρόνια. Μάλλον η δύναμη της πάράδοσης!), αδιάψευστοι μάρτυρες είναι και τα ευρήματα στα σημεία αυτά: οικοδομικά υλικά, αγγεία και ανθρώπινα οστά από ταφές αποδεικνύουν την ορθότητα της προφορικής παράδοσης.
Ένα ιδιαίτερο τοπωνύμιο από εκείνη την εποχή είναι πάντως η ονομασία Τζαφέρη. Στα τουρκικά η λέξη αυτή (zafer) σημαίνει νίκη, θρίαμβος. Ίσως θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για το πεδίο κάποιας μάχης που διεξήχθει επί Τουρκοκρατίας, με κατάληξη θριαμβική για μία από τις δύο πλευρές (άγνωστο ποιά).
Και περνάμε με αυτόν τον τρόπο στο σημερινό χωριό. Τα τοπωνύμιά του πάρα πολλά σε αριθμό, όπως και το μέγεθος της ιστορίας που κουβαλάει. Θα αναφέρω μόνο μερικά, τα πλεόν αξιοσημείωτα, επειδή η παράθεση όλων σε ένα άρθρο και κουραστική και χωρίς νόημα θα ήταν.
Στα αυτιά μου πάντοτε ακουγόταν ως το πιο παράξενο τοπωνύμιο του χωριού. Συνδέομαι μαζί του και με ιδιαίτερους δεσμούς, καθώς μεγάλωσα εκεί, στο πατρικό μου σπίτι. Αναφέρομαι στον Ταρλά. Ο σύγχρονος περιηγητής του 20ου αιώνα, Γεώργιος Παπανδρέου, είδε το σημείο ως τη θέση της ακρόπολης της αρχαίας Ηράκλειας. Το σίγουρο είναι ότι κάτω από την επιφάνειά του βρίσκεται πλήθος αρχαίων καταλοίπων. Η πλεόν πειστική ερμηνεία που άκουσα για τη σημασία του είναι ότι σχετίζεται με τη λέξη "ταρλάρι", που στην τοπική διάλεκτο σημαίνει "μέρος συνεχώς ανοιχτό στον ήλιο και τους ανέμους". Είναι, όντως, τέτοιο μέρος, αφού πρόκειται για λόφο!
Ένα τοπωνύμιο που έχει παρεξηγηθεί ως προς τη σημασία του είναι ο Ριζόμυλος. Ο ερευνητής Βύρων Δάββος υποστήριξε ότι σημαίνει "μύλος ρυζιού". Στην πραγματικότητα, όμως, πήρε το όνομά του από τη οικογένεια Ριζά, η οποία τον έχτισε και τον λειτούργησε αρχικά.
Φυσικά, δεν λείπουν και οι φυσικές ομορφιές που έχουν δώσει το όνομα τους σε τοποθεσίες. Αναφέρομαι βεβαίως στο τοπωνύμιο "Τρούπιο Λιθάρι". Πρόκειται, όπως δηλώνει και το όνομά του, για έναν τεράστιο βράχο με μια μεγάλη τρύπα, μάλλον απομεινάρι προϊστοικών χρόνων, αφού όλη η περιοχή είναι κατάσπαρτη από απολιθωμένα κελύφη κοχυλιών. Δυστυχώς, την τελευταία φορά που επισκεφτηκα το χώρο, η καμάρα του Λιθαριού είχε καταρρεύσει.
Θα αναφέρω, επίσης, τα Στεγνά, που δηλώνουν χωράφια, τα οποία δεν συγκρατούν λιμνάζοντα νερά. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όλος ο κάμπος του χωριού προς το Σμίλα ήταν στις αρχές της Ανεξαρτησίας βάλτος.
Θεωρώ ότι η συγκεκριμένη παρουσίαση κάθε άλλο παρά πλήρης ήταν!Διευκρίνισα, όμως, ότι είναι δύσκολο στον περιορισμένο χώρο μιας δημοσίευσης να χωρέσουν τόσα τοπωνύμια. Ίσως μελλοντικά να υπάρξει ένα ακόμη άρθρο, στο οποίο θα δίνονται σε μορφή καταλόγου όλα τα τοπωνύμια, συνοδευόμενα από τη σημασία τους.
θα δείτε, επίσης, ότι τα τοπωνύμια στο συγκεκριμένο άρθρο, είναι σύνδεσμοι για έναν χάρτη που έχω δημιουργήσει στην υπηρεσία Google Maps, στον οποίο θα βρείτε τα αναφερόμενα και όχι μόνο τοπωνύμια.
Περιμένω τα σχόλια και τις παρατηρήσεις σας!
Καλημέρα!

*Στην εικόνα, απολιθωμένο κοχύλι στην τοποθεσία Παλιοχώρι, ένδειξη ότι τα σημερινά βουνά πριν από εκατομμύρια χρόνια βρίσκονταν στον πάτο της θάλασσας!