Ο Αϊ- Γιάννης στην τοπική παράδοση

Οι εορτές της Εκκλησίας, ιδίως παλαιότερα για τις αγροτικές κοινωνίες, εκτός από ευκαιρία για

απόδραση από την καθημερινή κούραση και για απόλαυση φαγητού, το οποίο τον υπόλοιπο καιρό αντιμετωπιζόταν με φειδωλότητα, αποτελούσαν και ορόσημα για τις ασχολίες τους. Συγκεκριμένες γιορτές σηματοδοτούσαν την έναρξη της κατάλληλης περιόδου για την εκτέλεση μια αγροτικής εργασίας ή για την συγκομιδή των καρπών:  η εορτή του Ευαγγελισμού π.χ. σημειώνεται, μεταξύ άλλων, σε παλαιά εγχειρίδια της Αγροτικής Τράπεζας ως το όριο, πριν από το οποίο πρέπει να έχει ολοκληρωθεί η φύτευση της πατάτας.

Μάλιστα, πολλές φορές το όνομα του εορταζομένου Αγίου δημιουργεί με βάση την παρετυμολογία γεωργικά έθιμα: π. χ. στην εορτή του Αγίου Πολυκάρπου (23 Φεβρουαρίου), οι γεωργοί "φοβερίζουν" τα επί χρόνια άκαρπα δέντρα, χτυπώντας τον κορμό τους με το τσεκούρι. Είναι προφανής εδώ η παρετυμολογική σύνδεση του ονόματος του Αγίου Πολυκάρπου (<πολύς + καρπός) με την καρποφορία των δέντρων.

Η συχνότητα με την οποία εορτάζονται κατά την διάρκεια του έτους γεγονότα από την ζωή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου αποτελεί ίσως και την εξήγηση για την ισχυρή σύνδεσή του με τις αγροτικές εργασίες και την ζωή της υπαίθρου. Η μνήμη του τιμάται έξι φορές ετησίως, είναι δηλαδή ο περισσότερο τιμώμενος άνθρωπος μετά την Παναγία. 

Στο εκκλησιαστικό έτος, που ξεκινά με την 1η Σεπτεμβρίου, η πρώτη εορτή προς τιμή του είναι "Η σύλληψις του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου" (23 Σεπτεμβρίου) κατά την οποία εορτάζεται η αναγγελία της γέννησης του στον πατέρα του, Ζαχαρία. Στην περιοχή μας η εορτή αποτελεί αφορμή για το πανηγύρι (παλαιότερα ζωοπανήγυρη) του Βάραγγα, όπου βρίσκεται και ναΰδριο, μετόχι του Παναγίου Τάφου. Εννέα ακριβώς μήνες μετά (όσο δηλαδή διαρκεί μια εγκυμοσύνη), στις 24 Ιουνίου, εορτάζεται το "Γενέθλιον του Προδρόμου" ή, όπως είναι γνωστή η εορτή στην τοπική παράδοση "του Αγιαννιού του Ριγανά". Η λαϊκή ονομασία της γιορτής φανερώνει την σύνδεσή της με την συγκομιδή της ρίγανης, η οποία την εποχή εκείνη βρίσκεται στην πλήρη ανάπτυξή της. 

Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι οι εορτές της Σύλληψης και της Γέννησης του Προδρόμου έχουν κανονιστεί από την Εκκλησία έξι ακριβώς μήνες πριν της αντίστοιχες γιορτές της σύλληψης και της γέννησης του Χριστού (δηλαδή του Ευαγγελισμού και των Χριστουγέννων αντίστοιχα), αφού σύμφωνα με το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όταν η Ελισάβετ, η μητέρα του Προδρόμου, ήταν έγκυος έξι μηνών, η Παναγία συνέλαβε τον Χριστό. 

Οι υπόλοιπες εορτές του Προδρόμου είναι η Σύναξη του Προδρόμου (7 Ιανουαρίου), Α΄ & Β΄ Εύρεση της κεφαλής του Προδρόμου (24 Φεβρουαρίου), Γ΄ Εύρεση της κεφαλής του Προδρόμου (25 Μαΐου) και τελευταία η σημερινή, δηλαδή η "Αποτομή της Κεφαλής"  του, κατά την οποία τιμάται ο αποκεφαλισμός του από τον Βασιλιά Ηρώδη. 

Στην τοπική λαϊκή γλώσσα η σημερινή γιορτή ονομάζεται "του Αγιαννιού του Νηστευτή", αφού η ημέρα αυτή αποτελεί για την ορθόδοξη Εκκλησία ημέρα νηστείας. Η λαϊκή ονομασία, μάλιστα, διακρίνει την εορτή αυτή από τις υπόλοιπες του Αγίου, καθώς είναι η μόνη που αποτελεί ημέρα νηστείας. Λέγεται, επίσης, σπανιότερα και "του Αγιαννιού του Συκαλά", γιατί λόγω της νηστείας το κύριο φαγητό αποτελούσαν τα φρούτα, κυρίως δε τα σύκα, που βρίσκονται την εποχή αυτή σε αφθονία.

Η περίπτωση του Προδρόμου αποτελεί μία ακόμη επιβεβαίωση ότι στις παλιές αγροτικές κοινωνίες (σε ένα βαθμό και στις σημερινές), οι εορτές ρυθμίζουν σε μεγάλο βαθμό τις εργασίες και την ζωή των ανθρώπων, όχι με την κανονιστική έννοια αλλά σαν αφορμές για αλλαγή και διαφυγή από την καθημερινότητα, αφού μέρος αυτής έχουν γίνει στο πέρασμα των αιώνων, συνδυασμένες ακόμη και με τα πιο απλά γεγονότα της ζωής.

Χρόνια πολλά λοιπόν!

* Η φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο προέρχεται από λεπτομέρεια παλαιάς εικόνας του Αϊ-Γιάννη, που ανήκει στο χωριό μας, χρονολογούμενη πιθανώς στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Απεικονίζεται η "Αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου": δύο γυναίκες στέκονται μέσα σε φυλακή. Η μία κρατά σε μαντήλι το κεφάλι του Αγίου, ενώ μπροστά τους βρίσκεται ο φύλακας που εκτέλεσε τον αποκεφαλισμό. Στο φθαρμένο κάτω μέρος μάλλον διακρίνεται το αποκεφαλισμένο σώμα του Προδρόμου. 

Το μάζεμα της ελιάς

Μετά από μήνες απουσίας και ενώ μεσολάβησαν συνέδρια, εργασίες και εξετάσεις Proficiency να'μαι πάλι εδώ με καινούρια όρεξη (χωρίς να σημαίνει ότι οι υποχρεώσεις είναι τώρα λιγότερες)! Έχει ξεκινήσει το μάζεμα της ελιάς ήδη, οπότε σκέφτηκα ότι είναι μια καλή ευκαιρία να αναφερθούμε στην καλλιέργεια του δέντρου αυτού, που συντροφεύει τον ελληνικό πολιτισμό εδώ και τουλάχιστον 3.500 χρόνια, από την μυκηναϊκή εποχή, αν όχι νωρίτερα.
Στην περιοχή μας και γενικότερα στην Πελοπόννησο οι ρίζες της ελιάς που είχε κανείς στην κατοχή του εθεωρούντο (αν δεν θεωρούνται ακόμη) ένδειξη και κριτήριο κοινωνικού και οικονομικού επιπέδου. Είναι χαρακτηριστικό, μάλιστα, πως ακόμη και σήμερα μπορείς να ακούσεις κάποιον να ρωτάει "Πόσες ρίζες έχεις;".
Η καλλιέργεια της ελιάς ξεκινά φυσικά με το φύτεμα, το οποίο μπορεί ενίοτε να παρακαμφθεί με τη διαδικασία του κεντρώματος. Το κέντρωμα γίνεται την άνοιξη είτε σε αγριελιές είτε σε ήμερα ελαιόδεντρα, αν η ποικιλία του παλιού δέντρου δεν θεωρείται παραγωγική. Χρησιμοποιούνται ως "κεντράδια" τρυφερά κλαδιά από την επιθυμητή ποικιλία, τα οποία τοποθετούνται ανάμεσα στη φλούδα και το ξύλο του δέντρου υποδοχέα, στην τομή που δημιουργείται στον κορμό του. Το σημείο της ένωσης δένεται σφιχτά και τυλίγεται με νάυλον, μέσα στο οποίο μπαίνει λίγο χώμα που συγκρατεί υγρασία και επιτρέπει έτσι να "πιάσει" το κεντράδι.
Η περιποίηση του λιοστασιού είναι λιτή, καθώς δεν χρειάζεται παρά μόνο η συλλογή των καρπών. Παλιότερα, αντί των συνθετικών λιπασμάτων που χρησιμοποιούνται σήμερα, τοποθετούνταν στις ρίζες των δέντρων "φουσκιά", δηλαδή κοπριά ζώων, τα οποία έδιναν στο δέντρο δύναμη να παράγει και να κρατήσει τον καρπό.
Γύρω στα τέλη Νοεμβρίου αρχίζει, λοιπόν το μάζεμα: αφού στρωθούν τα λιόπανα κάτω από το δέντρο, κόβονται οι κλάρες (=τα κλαδιά) που φέρουν τον περισσότερο καρπό, καθώς αυτά δεν πρόκειται να ξανακαρπίσουν σύντομαι και συνεπώς είναι άχρηστα, ενώ ραβδίζονται πάνω στο δέντρο τα υπόλοιπα. Η ισορροπία ανάμεσα στα κλαδιά που αφαιρούνται και σε εκείνα που μένουν καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το πότε και πόσο θα ξανακαρπίσει η ελιά.
Το φρέσκο λάδι, πράσινο και όξινο, με γεύση και μυρωδιά πολύ έντονη, δοκιμάζεται αμέσως μετά την παραγωγή του, ανακατεμένο με λίγο λεμόνι και με καψαλιστό ψωμί! Κατά τη γνώμη μου, είναι από τις καλύτερες γεύσεις που μπορεί κανείς να δοκιμάσει!
Στην περιοχή μας απαντούν αρκετές διαφορετικές ποικιλίες, μεταξύ των οποίων η κορωνέικη, η κολλυρέικη,η τσαμπιδοελιά, η λαδολιά, η ματολιά. Από αυτές άλλες προορίζονται αποκλειστικά για λάδι(όπως η κορωνέικη, λόγω του μικρού καρπού της) και άλλες εξίσου για λάδι αλλά και για φάγωμα (όπως η χοντρή κολυρρέικη).

"Oἶνος εὐφραίνει καρδίαν ἀνθρώπου..." (Ψαλμ. ργ΄, 15)

Τρυγητής ο μήνας που διανύουμε, όπως είναι η λαϊκή ονομασία του Σεπτεμβρίου, επειδή ακριβώς η κύρια ενασχόληση των αγροτών κατά τη διάρκειά του είναι ο "τρυγητός", η συλλογή του σταφυλιού και η οινοποίηση.
Για να φτάσει κανείς όμως να συλλέξει τον καρπό σημαίνει ότι έχει προηγηθεί ένας ολόκληρος χρόνος κόπου και φροντίδας, γεμάτος αγωνία, καθώς οι αγροτικές εργασίες εξαρτώνται πάντοτε από τις καιρικές συνθήκες.
Σκέφτηκα, λοιπόν, να ερευνήσω τον τρόπο καλλιέργειας του αμπελιού με την παραδοσιακή μέθοδο, πριν εισβάλλουν τα φυτοφάρμακα και οι μηχανές στα αμπέλια.
Η φροντίδα του αμπελιού ξεκινούσε, λοιπόν, στα τέλη του Ιανουαρίου, οπότε ο αμπελουργός κλάδευε τα κλήματα, δηλαδή τα καθάριζε από τις ασθενικές βέργες και άφηνε τις γερές σε ύψος 3-4 πόντων. Για την διαδικασία αυτή μάλιστα υπήρχε και η φράση-οδηγός "κόψε χτήμα το Γενάρη και να μην κοιτάς φεγγάρι", που σημαίνει ότι η εργασία του κλαδέματος του αμπελιού δεν επηρεάζεται από τους κύκλους της Σελήνης, όπως άλλες αγροτικές εργασίες.
Όταν στις αρχές Απριλίου οι νέες βέργες είχαν φτάσει τους 10 περίπου πόντους, άρχιζε το ράντισμα με χαλκό και ασβέστη, που σκοπό είχε να προφυλάξει το κλήμα απο τον περονόσπορο: τοποθετούσαν χαλκό και ασβέστη σε σκόνη μέσα σε ένα πανί και το βύθιζαν σε νερό σε τσιμεντένιο βαρέλι (γιατί ο χαλκός διαβρώνει το μέταλλο), όπου το άφηναν όλη τη νύχτα για να λιώσει και άρχιζαν το ράντισμα το πρωί. Η διαδικασία αυτή επαναλαμβανόταν κάθε 8-10 μέρες, ώσπου τα σταφύλια "να πιάσουν ξινό", να αρχίσουν δηλαδή να αποκτούν υγρά.
Παράλληλα, γινόταν και το "θειάφισμα", δηλαδή πασπάλισμα του κλήματος με θειάφι για προστασία από τη λόβα. Για το σκοπό αυτό υπήρχε ειδικό εργαλείο, το "φυσούνι", που είχε τη μορφή ενός ακορντεόν, στο οποίο ήταν προσαρμοσμένος ένας μακρύς σωλήνας. Μέσα σε αυτό τοποθετούσαν τη σκόνη του θειαφιού και ανοιγοκλείνοντας το "φυσούνι" το θειάφι σκορπιζόταν, όχι μόνο στα κλήματα αλλα και στον ίδιο τον αμπελουργό! Μάλιστα, το "θειάφισμα" γινόταν πρωί κατά την περίοδο της ανθοφορίας, "για να μην πάρει η δροσά" (να είναι υγρά τα φύλλα, ώστε να κολλάει πάνω τους το θειάφι), αλλά απόγευμα από τη στιγμή που τα σταφύλια "έπιαναν ξινό".
Με αυτές τις διαδικασίες να επαναλαμβάνονται τακτικά έφτανε ο Σεπτέμβρης. Ο τρύγος ξεκινούσε περίπου του Σταυρού (14 Σεπτέμβρη) στα πεδινά και προς το τέλος του μήνα στα ορεινά αμπέλια. Μπορούσε κανείς να δει την εποχή αυτή τις εξοχές γεμάτες κόσμο (όπως άλλωστε ήταν καθ'όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού), ανθρώπους φορτωμένους καλάθια να πηγαίνουν για τρύγο σε παρέες, να τραγουδούν μέσα στα αμπέλια, να γελάνε, να τρώνε στους ίσκιους το μεσημέρι, άλογα να κουβαλούν με μεγάλες καλάθες το σταφύλι από το αμπέλι στις στέρνες για πάτημα. Όπως και με όλες τις άλλες εργασίες, υπήρχε η συνήθεια της "δανεικαριάς":όλοι βοηθούσαν όλους μέχρι να τρυγηθεί και το τελευταίο αμπέλι.
Όταν μετά από χίλιες περιπέτεις το σταφύλι (λιγοστό, άλλωστε, αφού η παραγωγή δεν εξαρτάτο από τις ορμόνες και τα φυτοφάρμακα) έφτανε στη στέρνα, ξεζουμισμένο πολλές φορές απο το κούνημα του αλόγου, και πατιόταν, έμενε μία η δύο μέρες εκεί, μαζί με τα "τσέγκουρα" (δηλαδή το κοτσάνι καιι το φλοιό), για να "πάρει χρώμα", να κοκκινήσει.
Ακολουθούσε το "στρίφλιασμα": οι πατημένες ρώγες τοποθετούνταν σε μιά χειροκίνητη μηχανή, τη "στρίφλα", ένα είδος πιεστηρίου, για να βγάλουν όσο χυμό ακόμα συγκρατούσαν.
Ο μούστος έμπαινε στα βαρέλια, όπου άρχιζε να "βράζει", να ζυμώνεται δηλαδή για να μετατραπεί σε κρασί. Τότε μετρούσαν και τους (αλκοολικούς) βαθμούς με το "γράδο", έναν σωλήνα που βύθιζαν στο μούστο και ανάλογα με το ύψος στο οποίο επέπλεε γνώριζαν τους βαθμούς. Αν αυτοί ήταν κάτω από 12,5 το κρασί χρειαζόταν σταφίδα για να αποκτήσει σάκχαρα.
Ο μούστος που περίσσευε από το γέμισμα των βαρελιών γινόταν πετιμέζι: βραζόταν αρχικά για λίγο και μετά του κοσκίνιζαν στάχτη, για να καθίσει στον πάτω του καζανιού η ψίχα του σταφυλιού. Αφηνόταν για ένα βράδυ έτσι και την επόμενη μέρα σουρωνόταν και ξαναβραζόταν, ώσπου να "δέσει". Με το πετιμέζι παρασκεύαζαν γλυκά (μουσταλευριά, σουτζούκι, μελαχρινό) ή το έτρωγαν ακόμα και πάνω στο ψωμί ως δυναμωτικό. Πολλές φορές εκτός από πετιμέζι, ο μούστος χρησίμευε και για "γλυκάδι", όπως έλεγαν κατ'ευφημισμόν το ξύδι για να μην χαλάσει το κρασί.
Όταν συμπληρώνοταν περίπου 40 μέρες, η ζύμωση σταματούσε και το βαρέλι σφραγιζόνταν για 40 ακόμη μέρες, οπότε ήταν έτοιμο να ανοιχτεί και να αρχίσει η κατανάλωση του κρασιού. Ακόμη και το άνοιγμα ενός καινούριου βαρελιού ήταν για το σπίτι γιορτή, ενώ το "γιοματάρι", (κρασί από βαρέλι που μόλις ανοίχτηκε) θεωρείται ιδιαίτερης ποιότητας.
Όλες αυτές οι εργασίες, παρότι επίπονες και κουραστικές, είχαν τη χαρά τους. Οτρύγος εθεωρείτο εκτός από "πόλεμος" ( "Θέρος, τρύγος πόλεμος") ευκαιρία για παρέα και αστεία.Έτσι παρέμεινε μέχρι τη στιγμή που σταμάτησαν οι "δανεικαριές" και άρχισαν τα "μεροκάματα", δηλαδή άρχισε να μπαίνει και στην αγροτική ζωή η αδιαφορία!!!

*η φωτογραφία από το προσωπικό μου αρχείο, από τρύγο στο αμπέλι του Παναγιώτη του Καμπίλαυκου στο Κούτσουρο.