Κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια....

Δικαιολογημένα θα υπέθετε κανείς, μετά από ένα σχεδόν μήνα απουσίας από το ιστολόγιο, ότι τα παράτησα ή βαρέθηκα! Θα έκανε, όμως, λανθασμένη υπόθεση, καθώς όχι μόνο δεν βαρέθηκα, αλλά αυτόν τον καιρό εντόπισα αρκετά νέα θέματα, που θα σας φανούν όχι μόνο ενδιαφέροντα αλλά θα προσθέσουν στις ήδη αρκετές γνώσεις σας! Αν μου επιτρέπετε, θα ήθελα να θεωρήσω ότι και εγώ, με αυτή μου την προσπάθεια να συγκεντρώσω και να παρουσιάσω υλικό, συνέβαλα, περισσότερο ή λιγότερο, στον εμπλουτισμό αυτών των γνώσεων! Η απουσία μου, οφείλω να πω, οφείλεται σε ασθένεια. Τον τελευταίο χρόνο συνεχώς εκπλήσσομαι δυσάρεστα όσον αφορά την υγεία μου! Αλλά τί να γίνει; Οι απαιτήσεις προχωράνε!
Σας είχα υποσχεθεί πριν αρκετό καιρό ότι θα παρουσιάσω σε συνέχειες την πλήρη ιστορία του χωριού μας από την αρχαιότητα ως σήμερα. Αυτή η σειρά άρθρων ξεκινά σήμερα με το παρόν για την αρχαία Ηράκλεια! Απολαύστε το και, αν έχετε να προσθέσετε ή να αφαιρέσετε ο,τιδήποτε, μη διστάσετε να το κάνετε!
Η αρχαία Ηράκλεια έμεινε γνωστή σε εμάς από τα έργα 2 αρχαίων περιηγητών, του Στράβωνα (64 π.Χ. - p. 24 μ.Χ.) και του Παυσανία (110-180 μ.Χ. περ).
Ο Στράβων, πιο συνοπτικός και σοβαρός από τον Παυσανία, αναφέρει:
"ἐγγὺς δὲ τῆς Σαλμώνης Ἡράκλεια, καὶ αὕτη μία τῶν ὀκτώ, διέχουσα περὶ τετταράκοντα σταδίους τῆς Ὀλυμπίας, κειμένη δὲ παρὰ τὸν Κυθήριον ποταμόν, οὗ τὸ τῶν Ἰωνιάδων νυμφῶν ἱερὸν τῶν πεπιστευμένων θεραπεύειν νόσους τοῖς ὕδασι." (Γεωγραφικών Ε, 32) δηλαδή "κοντά στη Σαλμώνη (βρίσκεται) η Ηράκλεια, και αυτή μία από τις οκτώ πόλεις (της Πισάτιδας), η οποία απέχει περίπου 40 στάδια από την Ολυμπία και απλώνεται δίπλα στον Κυθήριο ποταμό, όπου (βρίσκεται) το ιερό των Ιωνιάδων Νυμφών, που πιστεύεται ότι θεραπεύουν ασθένειες μέσω του νερού".
Ο Παυσανίας από την άλλη πλευρά, περισσότερο ενθουσιώδης και θαυμαστής των αρχαιοτερων από αυτών μνημείων, μας πληροφορεί τα εξής:
"ἀπέχει δὲ ὡς πεντήκοντα Ὀλυμπίας σταδίους κώμη τε Ἠλείων Ἡράκλεια καὶ πρὸς αὐτῇ Κύθηρος ποταμός: πηγὴ δὲ ἐκδιδοῦσα ἐς τὸν ποταμὸν καὶ νυμφῶν ἐστιν ἱερὸν ἐπὶ τῇ πηγῇ. ὀνόματα δὲ ἰδίᾳ μὲν ἑκάστῃ τῶν νυμφῶν Καλλιφάεια καὶ Συνάλλασις καὶ Πηγαία τε καὶ Ἴασις, ἐν κοινῷ δέ σφισιν ἐπίκλησις Ἰωνίδες. λουομένοις δὲ ἐν τῇ πηγῇ καμάτων τέ ἐστι καὶ ἀλγημάτων παντοίων ἰάματα: καλεῖσθαι δὲ τὰς νύμφας ἀπὸ Ἴωνος λέγουσι τοῦ Γαργηττοῦ, μετοικήσαντος ἐνταῦθα ἐξ Ἀθηνῶν." δηλαδή "Η κωμόπολη της Ηλείας Ηράκλεια απέχει από την Ολυμπία σχεδόν πενήντα στάδια και δίπλα της κυλάει ο ποταμός Κύθηρος: υπάρχει πηγή που εκβάλλει στον ποταμό και ιερό νυμφών πάνω στην πηγή. Καθεμιάς από τις Νύμφες το όνομα είναι Καλλιφάεια, Συνάλλασις, Πηγαία και Ίασις, αλλά από κοινού ονομάζονται Ιωνίδες. Όσοι πλένονται στην πηγή θεραπεύονται από κάθε είδους κούραση και ασθένεια: Λένε ότι οι νύμφες πήραν το όνομά τους από τον Ίωνα, το γιό του Γαργηττού, που μετεγκαταστάθηκε εδώ από την Αθήνα" ( Ελλάδος Περιήγησις 6.7)
Τα δύο αρχαία απόσπάσματα μας δίνουν τις εξής πληροφορίες:
1. Η Ηράκλεια ήταν πόλη (στην εποχή του Παυσανία κωμόπολη) της αρχαίας Ηλείας,αρχικά τμήμα του βασιλείου της Πισάτιδος, που υποτάχθηκε από το αντίπαλο κράτος της Ήλιδας το 580 π.Χ., και απείχε από την Ολυμπία 40 ή 50 στάδια (=7.096-8.870 μ.)
2. Δίπλα της έρρεε ο Κυθήριος/Κύθηρος ποταμός, που πιθανώς ταυτίζεται με το "Πουρναρέικο ρέμα", που κυλάει ανάμεσα στο χωριό μας και στο Πουρνάρι.
3. Στον ποταμό κατέληγαν τα νερά μιας πηγής, πάνω/δίπλα στην οποία ήταν χτισμένο ένα Νυμφαίο, αφιερωμένο στις Ιωνιάδες Νύμφες.
4. Οι Ιωνιάδες Νύμφες ήταν 4 και έφεραν τα εξής ονόματα: Καλλιφάεια, Συνάλλασις, Πηγαία και Ίασις. Τα ονόματα είναι καθαρά συμβολικά (Καλλιφάεια = αυτή που αποκαλύπτει την ομορφιά, Συνάλλασις = εκείνη που αλλάζει τον λουόμενο, Πηγαία = η σχετιζόμενη με την πηγή, Ίασις = εκείνη που θεραπεύει).
5. Οι Ιωνιάδες Νύμφες σχετίζονταν με τον Ίωνα, γιο του Γαργηττού, που έφτασε στον τόπο αυτό από την Αθήνα. Το μυθικό αυτό πρόσωπο είναι κατά τα άλλα άγνωστο.
6. Το λουτρό στα νερά της πηγής ανακούφιζε τους λουομένους από κάθε είδους ασθένειες. Πρόκειται μάλλον για ιαματικά λουτρά, θειούχα κατά τον σύγχρονο περιηγητή Γεώργιο Παπανδρέου, που επισκέφτηκε το χωριό (και όλη την Ηλεία) στις αρχές του 20ου αιώνα.
Η ταύτιση της αρχαίας Ηράκλειας με το σημείο του χωριού μας στηρίζεται, εκτός από την παραδεδομένη από τους αρχαίους περιηγητές απόσταση από την Ολυμπία,κυρίως σε αρχαιολογικά τεκμήρια (βλπ το σχετικό άρθρο μου της 24ης Μαρτίου 2010).
Φαίνεται, όμως, ότι επρόκειτο για πολυπληθή πόλη, ώστε αρχαία κατάλοιπα εντοπίζονται σε όλη την πεδιάδα ανάμεσα στο χωριό μας, το Πουρνάρι μέχρι και το Σμίλα.
Όσο για το Νυμφαίο των Ιωνιάδων, ο Γεώργιος Παπανδρέου το τοποθετεί στην τοποθεσία "Βρωμόβρυση" (η ονομασία χαρακτηριστική), όπου ακόμη και σήμερα υπάρχουν δύο πηγές με θειούχο νερό, και οι δύο στην ιδιοκτησία Ιωάννη Καμπίλαυκου.
Περισσότερα στοιχεία για την ίδρυση της πόλης ή το ιστορικό της τέλος δεν διαθέτουμε, καθώς δεν παραδίδονται από αρχαίους συγγραφείς. Είμαστε μόνο σίγουροι ότι η πόλη συνέχιζε να υπάρχει τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 2ου αι. μ.Χ. οπότε και την επισκέφτηκε ο Παυσανίας. Αυτό, βέβαια, είναι σημαντικό, καθώς άλλες πόλεις της αρχαίας Ηλείας είχαν ηδη ερημώσει την εποχή του Παυσανία ( π.χ. η αναφερόμενη στον Στράβωνα Άρπινα). Πιθανώς αυτό υποδεικνύει κάποια ιδιαίτερη σημασία της πόλης (ίσως λόγω του ιερού των Νυμφών) ή οικονομική ευρωστία, που της επέτρεψε να διατηρηθεί μέχρι τα χρόνια αυτά.
Αποφεύγω να αναφέρω τις παραδόσεις τις σχετικές με το όνομα της αρχαίας Ηράκλειας (ότι δηλαδή το οφείλει σε επίσκεψη του Ηρακλή, όταν αυτός ήρθε να πλυθεί στην πηγή της μετά τον καθαρισμό των στάβλων του Αυγεία), καθώς τις θεωρώ επινοήσεις της εποχής μας και αδέξια προσπάθεια επίδειξης γνώσεων από μη ειδικούς.
Δεν σας προσέφερα καινούριες πληροφορίες! Εκείνο που ευελπιστώ να πέτυχα είναι να συστηματοποιήσω εκείνες που ήδη έχετε και να διαλύσω τις λαϊκές πεποιθήσεις επί του θέματος! Τα μόνο στοιχεία που δεχόμαστε είναι εκείνα που παραδίδουν οι αρχαίοι περιηγητές και όσα η αρχαιολογική έρευνα παρέχει!

Απ'τα κόκκαλα βγαλμένη / των Ελλήνων τα ιερά....

Επέτειος του Όχι η αυριανή μέρα... Η εβδομηκοστή. Η μέρα που η Ελλάδα εισέρχεται στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, έχοντας προσπαθήσει να μείνει ουδέτερη μετά από πλήθος προκλήσεων, με αποκορύφωμα τον τορπιλισμό της Έλλης την 15η Αυγούστου 1940 από τους Ιταλούς.
Ο ναζισμός χτυπά την πόρτα της Ελλάδας και στο χτύπημα αυτό απαντούν όλοι μαζί οι Έλληνες, πρώτοι εκείνοι που φεύγουν με το πρώτο φως της μέρας για το μέτωπο και στη συνέχεια και όλοι οι υπόλοιποι για τα επόμενα 4 χρόνια.
Δεν ξερω αν ήταν, όπως συχνά λέγεται, η ευκαιρία των Νεοελλήνων να σταθούν δίπλα στον Λεωνίδα και τον Κολοκοτρώνη. Ήταν σίγουρα μια αυθόρμητη εκδήλωση. Αυθόρμητη γιατί επρόκειτο για μία πρόκληση χωρίς λόγο, τουλάχιστον στα μάτια του κόσμου. Και αυτή η πρόκληση δεν μπορούσε να μείνει ατιμώρητη.
Μου είχε διηγηθεί κάποιος (συγχωρεμένος πλέον) χωριανός μας την αρχή εκείνης της ημέρας : με το ξημέρωμα άρχισαν να χτυπούν γρήγορα οι καμπάνες της εκκλησίας. Ο κόσμος αναστατώθηκε. Οι καμπάνεςδεν χτυπούν σε άσχετες στιγμές για καλό. Ο κόσμος μαζεύτηκε στην αγορά να μάθει. "Πόλεμος με την Ιταλία"....
Ποιός να ήξερε εκείνη την ώρα τί επρόκειτο να ακολουθήσει; 4 χρόνια πολεμου και Κατοχής, πείνας, θανάτων και εξαθλίωσης. Και μετα κάμποσα ακόμη Εμφυλίου πολέμου,ίσως αγριότερα από τα πρώτα.
Στην πρώτη αυτή φάση του πολέμου, όπου όλα φαίνονταν να πηγαίνουν ακόμη καλά για την Ελλάδα, δεν υπήρξε μία μικρή γωνιά που να μην έστειλε ανθρώπινη βοήθεια.Κάθε χωριό συνέδραμε με λίγους ή πολλούς στον αγώνα αυτό, πολλές φορές θρηνώντας τους στο τέλος.
Είχα συγκεντρώσει κάποτε μία λίστα με τα ονόματα όσων συγχωριανών μας αγωνίστηκαν και όσων έχυσαν το αίμα τους στις μάχες του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Τα ονόματα αυτά μου έδωσε μια χωριανή μας (επίσης συγχωρεμένη) που είχε ζήσει από κοντά όλη τη φρίκη του πολέμου και της πείνας που τον συνόδευσε.
Τα ονόματα αυτά σας δίνω παρακάτω :

Κωνσταντίνος Δημ. Γαβριλόπουλος
Γεώργιος Κων. Γιωργούλιας
Ζαφείρης Διον. Δημόπουλος
Χρήστος Διον. Δημόπουλος
Παναγιώτης Σωτ. Ευθυμιόπουλος
Δημήτριος Διον. Ζαφειρόπουλος
Διονύσιος Παρ. Καλογερόπουλος
Γεώργιος Λεων. Καμπίλαυκος
Νικόλαος Παν. Κωνσταντόπουλος
Κωνσταντίνος Μακρής
Ηλίας Ηλ. Μπούλιαρης(Σκοτώθηκε)
Νικόλαος Αθαν. Μπούλιαρης
Γεώργιος Διον. Μπουλούτας
Βασίλειος Διον. Μουζής
Κωνσταντίνος Παναγιωτόπουλος
Αγγελής Παναγόπουλος
Κωνσταντίνος Αθαν. Πανόπουλος(Σκοτώθηκε)
Γεώργιος Νικ. Πανόπουλος
Θεόδωρος Διον. Παπαγεωργίου(Σκοτώθηκε)
Σπυρίδων Διον. Παπαγεωργίου(Σκοτώθηκε)
Διονύσιος Γεωργ. Παπαδόπουλος
Ανδρέας Παν. Τούμπας
Δημήτριος Παν. Τούμπας
Γεώργιος Τσατσαμπάς (Σκοτώθηκε)


* Το άρθρο αυτό αφιερώνεται, ως ελάχιστη προσωπική τιμή, σε όλους εκείνους, γνωστούς και άγνωστους, συγγενείς και μή, που "άφησαν τα κόκκαλά τους στα βουνά", για να πολεμήσουν έναν εχθρό ανώτερο, δημιουργώντας ένα ακόμη ελληνικό Έπος.

Πρόγραμμα ερχόμενων αναρτήσεων...

Καλημέρα σε όλους!
Ελπίζω αυτές τις μέρες που χάθηκα να ρίχνετε καμιά ματιά κι ας μην υπάρχει κάτι καινούριο στο ιστολόγιό μας!
Ήθελα να σας ενημερώσω για τα σχέδια μου σχετικά με τις ερχόμενες αναρτήσεις!Είναι κάτι το οποίο έπρεπε να έχει γίνει στην αρχή αυτής της προσπάθειας, αλλά για λόγους προσωπικούς επέλεξα τότε να ασχοληθώ με επιμέρους θέματα!
Επειδή μέχρι τώρα διαπίστωσα ότι πολλοί από εμάς δεν είμαστε ενήμεροι σχετικά με την πορεία που ακολούθησε αυτό το μικρό χωριό στη διάρκεια των αιώνων ( και δεν είμαστε ενήμεροι όχι για τα γενικά αλλά για τις λεπτομέρειες, οι οποίες και αποτελούν την ουσία και το σκοπό αυτής μου της προσπάθειας), προαναγγέλλω μία σειρά άρθρων, με τα οποία θα παρουσιάσω λεπτομερώς όλα όσα η έρευνά μου απέδωσε ως τώρα.
Τα άρθρα αυτά θα ξεκινούν από την αρχαία Ηράκλεια, για την ιστορία της οποίας στηριζόμαστε κυρίως στους δύο αρχαίους περιηγητές, Στράβωνα και Παυσανία. Θα συνεχίσουμε με το Μπρούμα της Φραγκοκρατίας και Τουρκοκρατίας, με στοιχεία κυρίως από τις βενετικές και πρώτες ελληνικές απογραφές πληθυσμών, για να ολοκληρώσουμε την πορεία μας με το σημερινό χωριό και την ιστορία του ως σήμερα.
Όλα τα θεωρητικά στοιχεία θα συμπληρώνονται και από προσωπικές επιτόπιες παρατηρήσεις, οι οποίες, όλα αυτά τα χρόνια που περπατάω τα βουνά γύρω από το χωριό μας, έχουν αποδώσει εξαιρετικούς καρπούς!
Αναμείνατε λοιπόν! Η πρώτη ανάρτηση της σειράς δεν θα αργήσει!

"Πάω στα Στεγνά να οργώσω ....."

Σας υποσχέθηκα την προηγούμενη εβδομάδα λίγα λόγια για τα τοπωνύμια του χωριού μας και τη σημασία τους, καθώς κι εμένα έτσι μου ζητήθηκε από έναν από τους αναγνώστες του ιστολογίου μας. Θα πρέπει να διευκρινίσω, όμως, πριν ξεκινήσουμε κάποια σημεία:
1/ Μέσω των τοπωνυμίων του χωριού μας μεταφέρεται μεγάλο μέρος της ιστορίας του. Συναντά κανείς τοπωνύμια σχετιζόμενα με όλες της φάσεις της, από την αρχαία Ηράκλεια (π.χ. Κιούπι), ως το παλιό Μπρούμα (π.χ. Παλιοχώρι) και τη σύγχρονή μας Ηράκλεια.
2/ Λόγω της παλαιότητας ορισμένων τοπωνυμίων είναι δύσκολο να βεβαιωθεί κανείς για τη σημασία τους. Υπάρχουν, έτσι, κάποια των οποίων το νόημα παραμένει (σε μένα τουλάχιστον) άγνωστο, όπως η "Κάστα".
3/ Μελετώντας το θέμα των τοπωνυμίων διαπίστωσα ότι υπάρχει μια ιδιαίτερη κατηγορία, που ποικίλλει από στόμα σε στόμα. Πρόκειται για τοπωνύμια που δηλώνουν περιουσία συγκεκριμένου προσώπου ή οικογένειας (π.χ. Βασιλέικα, Μπουλουτέικα, Γκουρασέικα). Τα τοπωνύμια αυτά άλλοτε αναγνωρίζονται από τον κόσμο και άλλοτε όχι, γεγονός που υποδεικνύει ότι η χρήση τους ίσως περιοριζόταν σε λίγους μόνον ανθρώπους, πιθανώς εκείνους που σχετίζονταν στενά (π.χ. ως μισθωτοί) με τον ιδιοκτήτη της συγκεκριμένης περιοχής.
Τα τοπωνύμια που σχετίζονται με την αρχαία Ηράκλεια είναι δύο: Η Βρωμόβρυση και το Κιούπι. Το πρώτο αναφέρεται στις ιαματικές πηγές του χωριού, σήμερα σχεδόν χαμένες, η ύπαρξη των οποίων υποδεινύει πιθανώς το σημείο του ιερού των Ιωνιάδων Νυμφών της αρχαίας Ηράκλειας. Σύμφωνα με τις αφηγήσεις, σε παλαιότερες εποχές το νερό των πηγών αυτών είχε τη μυρωδιά κλούβιου αυγού, χαρακτηριστική για ιαματικά λουτρά (όσοι έχουν επισκεφτεί τα λουτρά του Καϊάφα τη γνωρίζουν). Μάλιστα, λέγεται πως ένα μια ομάδα παιδιών, που έπαιζε στο σημείο εκείνο στις αρχές του προηγούμενου αιώνα έδωσε ένα ακόμη στοιχείο για τη γνησιότητα του σημείου: ένα από τα παιδιά πάνω στο παιχνίδι έπεσε μέσα στο λάκκο της πηγής και στην προσπάθειά του να βγεί ακούμπησε με το χέρι του ένα λίθινο αντικείμενο, μάλλον σκαλισμένο, που έμοιαζε όχι με βράχο αλλά με τμήμα αγάλματος.
Ακόμη πιο ισχυρή απόδειξη για τη θέση της αρχαίας Ηράκλειας είναι η τοποθεσία Κιούπι (=πήλινο αγγείο, πιθάρι). Εκεί έχουν κατά καιρούς, κατά τη διάρκεια αγροτικών εργασιών, έρθει στην επιφάνεια μεγάλοι πίθοι, που υποδεικνύουν ίσως ένα αρχαίο νεκροταφείο.
Από το παλιό Μπρούμα ένα πλήθος τοπωνυμίων έχει διασωθεί, μεταφέροντας στοιχεία για την ιστορία του, χαμένη στις περισσότερες λεπτομέρειες της. Η θέση του μαρτυρείται από το τοπωνύμιο Παλιοχώρι, μια τοποθεσία καλά μελετημένη και με ωραία μάλιστα θέα που φτάνει μέχρι το λιμάνι του Κατακόλου (κυρίως από τη διπλανή Ψηλή Ράχη). Είναι μέρος οχυρό, καθώς περιτριγυρίζεται από δύσβατες πλαγιές από τις τρεις μεριές του, έχοντας μόνη είσοδο από τα ανατολικά. Με αυτό τον τρόπο οι κάτοικοί του είχαν εξασφαλίσει, αν ο μύθος είναι σωστός, την ησυχία τους από τους Τούρκους: οι φοροεισπράκτορες, σύμφωνα με την παράδοση, δεν ανέβαιναν στο χωριό για την είσπραξη των φόρων, αλλά αντίθετα κατέβαιναν στην πεδιάδα (πιθανώς στη Λάκκα) οι χωριανοί για να τους παραδώσουν.
Έχω αναφέρει, επίσης, πολλές φορές τα τοπωνύμια "Αϊ-Γιάννης", "Αϊ-Γιώργης" και "Αϊ-Νικόλας". Όπως είναι φανερό, πρόκειται για μαρτυρίες ύπαρξης εκκλησιών στα σημεία αυτά. Πράγματι, εκτός από την ομόφωνη γνώμη των γερόντων, τους οποίους συμβουλεύτηκα ( κάτι που πάντοτε με εκπλήσσει, αφού μου περιγράφουν με απίστευτη ακρίβεια γεγονότα και πράγματα, από τα οποία τους χωρίζουν τουλάχιστον διακόσια χρόνια. Μάλλον η δύναμη της πάράδοσης!), αδιάψευστοι μάρτυρες είναι και τα ευρήματα στα σημεία αυτά: οικοδομικά υλικά, αγγεία και ανθρώπινα οστά από ταφές αποδεικνύουν την ορθότητα της προφορικής παράδοσης.
Ένα ιδιαίτερο τοπωνύμιο από εκείνη την εποχή είναι πάντως η ονομασία Τζαφέρη. Στα τουρκικά η λέξη αυτή (zafer) σημαίνει νίκη, θρίαμβος. Ίσως θα έπρεπε να υποθέσουμε ότι πρόκειται για το πεδίο κάποιας μάχης που διεξήχθει επί Τουρκοκρατίας, με κατάληξη θριαμβική για μία από τις δύο πλευρές (άγνωστο ποιά).
Και περνάμε με αυτόν τον τρόπο στο σημερινό χωριό. Τα τοπωνύμιά του πάρα πολλά σε αριθμό, όπως και το μέγεθος της ιστορίας που κουβαλάει. Θα αναφέρω μόνο μερικά, τα πλεόν αξιοσημείωτα, επειδή η παράθεση όλων σε ένα άρθρο και κουραστική και χωρίς νόημα θα ήταν.
Στα αυτιά μου πάντοτε ακουγόταν ως το πιο παράξενο τοπωνύμιο του χωριού. Συνδέομαι μαζί του και με ιδιαίτερους δεσμούς, καθώς μεγάλωσα εκεί, στο πατρικό μου σπίτι. Αναφέρομαι στον Ταρλά. Ο σύγχρονος περιηγητής του 20ου αιώνα, Γεώργιος Παπανδρέου, είδε το σημείο ως τη θέση της ακρόπολης της αρχαίας Ηράκλειας. Το σίγουρο είναι ότι κάτω από την επιφάνειά του βρίσκεται πλήθος αρχαίων καταλοίπων. Η πλεόν πειστική ερμηνεία που άκουσα για τη σημασία του είναι ότι σχετίζεται με τη λέξη "ταρλάρι", που στην τοπική διάλεκτο σημαίνει "μέρος συνεχώς ανοιχτό στον ήλιο και τους ανέμους". Είναι, όντως, τέτοιο μέρος, αφού πρόκειται για λόφο!
Ένα τοπωνύμιο που έχει παρεξηγηθεί ως προς τη σημασία του είναι ο Ριζόμυλος. Ο ερευνητής Βύρων Δάββος υποστήριξε ότι σημαίνει "μύλος ρυζιού". Στην πραγματικότητα, όμως, πήρε το όνομά του από τη οικογένεια Ριζά, η οποία τον έχτισε και τον λειτούργησε αρχικά.
Φυσικά, δεν λείπουν και οι φυσικές ομορφιές που έχουν δώσει το όνομα τους σε τοποθεσίες. Αναφέρομαι βεβαίως στο τοπωνύμιο "Τρούπιο Λιθάρι". Πρόκειται, όπως δηλώνει και το όνομά του, για έναν τεράστιο βράχο με μια μεγάλη τρύπα, μάλλον απομεινάρι προϊστοικών χρόνων, αφού όλη η περιοχή είναι κατάσπαρτη από απολιθωμένα κελύφη κοχυλιών. Δυστυχώς, την τελευταία φορά που επισκεφτηκα το χώρο, η καμάρα του Λιθαριού είχε καταρρεύσει.
Θα αναφέρω, επίσης, τα Στεγνά, που δηλώνουν χωράφια, τα οποία δεν συγκρατούν λιμνάζοντα νερά. Άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι όλος ο κάμπος του χωριού προς το Σμίλα ήταν στις αρχές της Ανεξαρτησίας βάλτος.
Θεωρώ ότι η συγκεκριμένη παρουσίαση κάθε άλλο παρά πλήρης ήταν!Διευκρίνισα, όμως, ότι είναι δύσκολο στον περιορισμένο χώρο μιας δημοσίευσης να χωρέσουν τόσα τοπωνύμια. Ίσως μελλοντικά να υπάρξει ένα ακόμη άρθρο, στο οποίο θα δίνονται σε μορφή καταλόγου όλα τα τοπωνύμια, συνοδευόμενα από τη σημασία τους.
θα δείτε, επίσης, ότι τα τοπωνύμια στο συγκεκριμένο άρθρο, είναι σύνδεσμοι για έναν χάρτη που έχω δημιουργήσει στην υπηρεσία Google Maps, στον οποίο θα βρείτε τα αναφερόμενα και όχι μόνο τοπωνύμια.
Περιμένω τα σχόλια και τις παρατηρήσεις σας!
Καλημέρα!

*Στην εικόνα, απολιθωμένο κοχύλι στην τοποθεσία Παλιοχώρι, ένδειξη ότι τα σημερινά βουνά πριν από εκατομμύρια χρόνια βρίσκονταν στον πάτο της θάλασσας!

Συνεχίστε έτσι.....

Πραγματικά χαίρομαι πολύ που εκδηλώνετε όλο και περισσότερο το ενδιαφέρον σας γι' αυτήν την μικρή προσπάθεια που έχει ξεκινήσει. Με χαροποιεί ιδιαίτερα όταν μου προτείνετε θέματα για μελέτη και δημοσίευση στο ιστολόγιο. Προχθές ένας από τους αναγνώστες μου πρότεινε να ασχοληθούμε με τα τοπωνύμια και τη σημασία τους. Μεγάλο θέμα και πιθανώς δύσκολο. Παρόλα αυτά, θα προσπαθήσουμε να το καλύψουμε όσο το δυνατόν πληρέστερα.
Σκέφτηκα, επίσης, ότι θα ήταν καλό να ασχοληθούμε λίγο και με την ιστορία του χωριού καθαυτή, δηλαδή με την πορεία του στο χρόνο (αρχαία Ηράκλεια, Μπρούμα, σύγχρονη Ηράκλεια). Φυσικά, κάτι τέτοιο απαιτεί χρόνο και πολύ περισσότερες από μία δημοσιεύσεις.
Να περιμένετε τις νέες δημοσιεύσεις μετά την ερχόμενη Τετάρτη, οπότε και θα απαλλαχθώ από κάποιες υποχρεώσεις και θα μπορώ να ασχοληθώ με την έρευνα πιο συστηματικά. Συγχωρείστε την απουσία μου ως τότε. Καλύτερα, εκμεταλλευτείτε την, για να σκεφτείτε και να μου προτείνετε νέα θέματα.

Α! και καλό μήνα σε όλους!!!

…ἀπό ἀτελεῖς ἀποπείρας … στολισμοῦ ὑπὸ ἀμαθῶν εὐλαβῶν…

Λυπάμαι που συμβαίνει αυτό, αλλά πρέπει για άλλη μια φορά να γίνω κακός! Πρόκειται για ένα θέμα που έχω ξανασχολιάσει, αλλά επανέρχομαι, διότι έλαβα χθές ένα σχετικό αρνητικό ερέθισμα.
Αποφάσισα να περπατήσω μέχρι τον Αϊ-Νικόλα, τόσο για τον περίπατο, όσο και αναζητώντας κάποιο νέο στοιχείο, από αυτά που γνωρίζω ότι πολλές φορές η βροχή (όπως αυτή την περασμένη εβδομάδα) φέρνει ξανά στην επιφάνεια.
Φτάνοντας, όμως, στο σημείο διαπίστωσα με φρίκη την ουσιαστική διάλυση του χώρου. Τον περασμένο Μάιο, οπότε και γιόρτασε ο ναός, οι κάτοικοι του γειτονικού χωριού, που τον έχτισαν και τον διαχειρίζονται, θεώρησαν καλό, προκειμένου να καθαρίσουν τον προαύλιο χώρο, να επιστρατεύσουν ένα μηχάνημα (μπουλντόζα ή τρακτέρ) με το οποίο όχι μόνο παρέσυραν για δεκάδες μέτρα οικοδομικά υλικά και τεκμήρια του παλαιού ναού, αποσπώντας τα για πάντα από την αρχική τους θέση και στερώντας από οποιονδήποτε θα μπορούσε να τα μελετήσει την ευκαιρία αυτή, αλλά -ακόμη χειρότερα- ξεσηκώνοντας από την τελευταία κατοικία τους τα οστά των προγόνων μας, που σεβάστηκαν ακόμα και οι Τούρκοι.
Και θα μπορούσε κανείς να παραβλέψει την καταστροφή των ιστορικών στοιχείων, καθώς δεν είναι απαραίτητο να έχει πάντοτε κανείς επιστημονική σκέψη. Το να διαταράσεις, όμως, την ηρεμία ενός νεκρού, βεβηλώνοντας με τόσο άσχημο τρόπο την ιερότητα του χώρου είναι, αν μη τι άλλο, ιεροσυλία. Είναι αρκετό γι' αυτό να αναλογιστεί κανείς τις ανά τους αιώνες σχετικές με τους νεκρούς και το σεβασμό που πρέπει να τους αποδίδεται αντιλήψεις : στην αρχαία Ελλάδα η καθύβριση νεκρού ετιμωρείτο με την ποινή του θανάτου, ενώ για το χριστιανισμό το ανθρώπινο νεκρό σώμα είναι ιερό (γι' αυτό και προσκυνείται).
Είναι, εκτός από θέμα ηθικής, και ζήτημα αισθητικής : θεωρώ πως για κανέναν δεν είναι ευχάριστο θέαμα τα διασκορπισμένα οστά, που καταπατούνται από μηχανές, ανθρώπους και ζώα.
Το συγκεκριμένο μέρος, παρότι ήταν γνωστό ότι ήταν χώρος νεκροταφείου, ποτέ δεν έτυχε της ανάλογης μεταχείρισης. Η βεβήλωση του ξεκίνησε με την χάραξη των δασικών δρόμων, όταν οι μπουλντόζες αφαίρεσαν ένα τμήμα του λόφου πάνω στον οποίο ήταν χτισμένος ο ναός, περιτριγυρισμένος απο τάφους, διαλύοντας για πρώτη φορά οστά και οικοδομικά υλικά. Όποιο τυχόν στοιχείο άφησαν οι μπουλντόζες το κατέστρεψαν οι τεχνίτες του νέου ναού, οι οποίοι θεώρησαν καλό να χτίσουν πάνω ακριβώς στον παλιό και όχι να τον αφήσουν όπως είχε μέχρι εκείνη την εποχή, καταστρέφοντας ακόμη και την αγία τράπεζά του. Φυσικά, κάθε φορά που κάποιος παίρνει την πρωτοβουλία να "εξωραϊσει" τον περίβολό του, όλο και κάτι χάνεται, μέχρι να δούμε τους νεκρούς να σηκώνονται και να φεύγουν μόνοι τους απο το σημείο προκειμένου να γλιτώσουν.....
Κάποιος μου είχε πει παλιότερα : "Τί σημασία έχει η τύχη των οστών ενός νεκρού; Λες και καταλαβαίνει τίποτα ο ίδιος;" Κι όμως, έχει σημασία. Ας σκεφτεί ο καθένας από εμάς εάν θα ήθελε το σώμα του ίδιου ή κάποιου αγαπημένου του προσώπου να έχει τύχη παρόμοια με όσα σας περιέγραψα. Η απάντηση νομίζω ότι δεν μπορεί παρά να με δικαιώσει.
Εύχομαι μόνο κάτι να αλλάξει σε αυτό το αίσχος που αντίκρυσα. Να βρεθεί κάποιος να πει μια κουβέντα, όχι κατηγορώντας και βρίζοντας, αλλά με καλή και συμβουλευτική διάθεση.


* Ο τίτλος από το διήγημα του Αλ. Παπαδιαμάντη Η Γλυκοφιλούσα

Σημειώνω ότι η εικόνα που επέλεξα να συνοδεύσει το άρθρο είναι πολύ ήπια σε περιεχόμενο, αφού βλέπετε μόνο μικρά τεμάχια οστών και κατεστραμμένα κεραμικά. Εγώ είχα την "τύχη" να δώ ακόμη και κρανία...

Άνθρακες ο θησαυρός...

Η αλήθεια είναι ότι ποτέ δεν μου άρεσαν οι κοινοτοπίες. Η φράση που επέλεξα για τον τίτλο είναι ξανά και ξανά χρησιμοποιημένη, σε τέτοιο βαθμό που καταντά εκνευριστική, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται σε αταίριαστες περιστάσεις. Νομίζω, όμως, ότι στο σημερινό μας θέμα είναι απολύτως ταιριαστή. Σκέφτηκα να αναφερθούμε σε αυτή την μοναδική για την περιοχή περίπτωση της εξαγωγής λιγνίτη, που πραγματοποιείτο επί 25 περίπου χρόνια στο χωριό μας.
Ας πάρουμε το θέμα από την αρχή! Όπως μας πληροφορεί ο ερευνητής Βύρων Δάββος (Ιστορικά των χωριών της Ηλείας, 1830-1930. ΠΥΡΓΟΣ 2008), στις 25 Ιουλίου 1916 δόθηκε άδεια στον Νικόλαο Τσιατσαμπά (Τσατσαμπά?), αγνώστων λοιπών στοιχείων, για εξόρυξη των κοιτασμάτων λιγνίτη στο χωριό μας. Δεν είναι γνωστό αν οι εργασίες ξεκίνησαν αμέσως μετά την αδειοδότηση. Το βέβαιο είναι ότι κατασκευάστηκε σιδηροδρομική γραμμή, που εξυπηρετούσε τη μεταφορά του εξορυγμένου κάρβουνου από τον Ταρλά,όπου βρίσκονταν τα υπόστεγα στα οποία συγκεντρωνόταν. Το τρένο αυτό οι ντόπιοι το είχαν ονομάσει Χαμάλη.
Οφείλουμε να πούμε ότι πραγματικά το υπέδαφος του χωριού είναι πλούσιο σε γαιάνθρακα, γεγονός που αποδείχτηκε και στις πυρκαγιές του 2007: Η φωτιά που έκαψε όλη την περιοχή, περνώντας από την τοποθεσία Λάκκα, στα βορειοδυτικά του χωριού, προκάλεσε ανάφλεξη υπόγειου κοιτάσματος κάρβουνου σε έκταση περίπου 500 m2. Η καύση του κοιτάσματος αυτού διήρκεσε περισσότερο από 2 χρόνια και προκάλεσε, εκτός από την καταστροφή στο σημείο οποιουδήποτε φυτού και δέντρου και την καθίζηση του εδάφους, την έκλυση χαρακτηριστική οσμής πετρελαίου, που με τον καλοκαιρινό βραδινό αέρα έφτανε μέχρι τον Ταρλά και ίσως ακόμη πιο μακρυά. Μάλιστα, ειδικοί που επισκέφτηκαν το σημείο, είχαν διατυπώσει το φόβο ότι, εαν το υπόγειο κοίτασμα είναι εκτεταμένο ή συνδέεται με κάποιο άλλο κοντινό, το φαινόμενο μπορούσε να φτάσει σταδιακά ως και το χωριό, εφόσον η κατάσβεση του ήταν αδύνατη (διαφορετικά οι βροχές του χειμώνα θα το είχαν σβήσει). Ευτυχώς κάτι τέτοιο δεν συνέβη!
Σύμφωνα με τις διηγήσεις, οι στοές εξόρυξης ξεκινούσαν από την τοποθεσία αυτή και απλώνονταν σε μεγάλο μήκος, ίσως και μέχρι το χωριό (απόσταση ενός περίπου χιλιομέτρου). Βέβαια, κάποια στιγμή η ποσότητα του κάρβουνου μειώθηκε και τα δρομολόγια του τρένου περιορίστηκαν σε 2 ή 3 την ημέρα και μάλιστα πλέον όχι μέχρι τον Ταρλά, αλλά μέχρι "του Γαλάνη το γιοφύρι" (το γεφύρι πάνω στην παλιά εθνική). Φυσικά, δεν επρόκειτο για τίποτε περισσότερο από ένα τρένο της εποχής, με ταχύτητα που σε καμία περίπτωση δεν ξεπερνούσε τα 40-50 χιλιόμετρα την ώρα.
Άγνωστη μου είναι η κατάληξη του εξορυγμένου λιγνίτη. Το πιθανότερο είναι ότι κατέληγε στη βιομηχανία ως καύσιμη ύλη.
Το τέλος της εξόρυξης ήταν άδοξο, αν πιστέψουμε στις διηγήσεις της εποχής: οι εργάτες σκάβοντας έφτασαν σε ένα κενό, το οποίο ήταν αδύνατο να περάσουν. Δοκίμασαν να μετρήσουν το βάθος του ρίχνοντας σχοινιά, τα οποία, όμως δεν έβρισκαν ποτέ πάτο ενώ ένιωθαν κρύο αέρα στο πρόσωπό τους και άκουγαν τον ήχο τρεχούμενου νερού. Αν είναι έτσι, πρόκειται μάλλον για υπόγειο ποτάμι που διατρέχει την περιοχή (άλλωστε, αυτό δεν είναι το μοναδικό παρόμοιο περιστατικό. Και στο διπλανό Πουρνάρι, όταν προσπάθησαν να κάνουν γεώτρηση και εγκατέστησαν την αντλία, όλη η εγκατάσταση βυθίστηκε και χάθηκε). Έτσι, πολλά από τα εργαλεία της εξόρυξης έμειναν θαμμένα εκεί, ενώ στο σημείο η στοά έχει πάθει καθίζηση και έχει σχηματίσει μια μικρή λίμνη. Πρόκειται για τον μικρό λόφο στον Ταρλά, που ανήκει τώρα στην οικογένεια Καρυανού και μάλλον λόγω του φόβου για την Καθίζηση αυτή παραμένει χέρσος.
Όσον αφορά στα ίχνη όλης αυτής της επιχείρησης σήμερα, δεν μπορεί κανείς να εντοπίσει πολλά με γυμνό μάτι: κατά καιρούς σκαπτικά μηχανήματα που καθαρίζουν το κανάλι (στη δεξιά πλευρά του δρόμου καθώς ανεβαίνουμε προς το χωριό), έχουν ανασύρει τμήματα της σιδηροδρομικής γραμμής, η οποία βρισκόταν δίπλα ακριβώς στο κανάλι. Τμήματα της γραμμής συναντά κανείς πολλές φορές και σε σπίτια, όπου έχουν χρησιμοποιηθεί ως μέλη μεταλλικών κατασκευών. Επίσης, γεωργικές εργασίες στην τοποθεσία του Ταρλά, στο σημείο όπου βρίσκονταν τα υπόστεγα συλλογής του λιγνίτη έχουν φέρει στην επιφάνεια μικρές ποσότητες κάρβουνου, που όπως φαίνεται ξέμεινε εκεί.
Κατά τη γνώμη μου, η εξόρυξη του λιγνίτη και η λειτουργία του σιδηροδρόμου είναι απλώς επιπλέον ενδείξεις των οικονομικών δυνατοτήτων του χωριού, οι οποίες, όμως, δεν βρέθηκαν στα σωστά χέρια, ώστε να αποδώσουν τα μέγιστα. Ποιός ξέρει ποιά θα ήταν σήμερα η κατάσταση σε διαφορετική περίπτωση;

* Στην φωτογραφία τμήματα από τις ράγες της σιδηροδρομικής γραμμής.