Το τέμπλο του ιερού ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Ίσως το πλέον χαρακτηριστικό στοιχείο των ορθοδόξων ναών μέχρι και τον 19ο αιώνα υπήρξε το ξυλόγλυπτο τέμπλο, που ενσωμάτωσε μοτίβα όχι μόνο θρησκευτικά, αλλά ακόμη και προερχόμενα από την λαϊκή τέχνη και παράδοση ή από την ευρωπαϊκή τέχνη του μπαρόκ και του ροκοκό.

Φημισμένοι σε όλοι την Ελλάδα υπήρξαν οι οι ηπειρώτες ξυλογλύπτες, που κόσμισαν με τα έργα τους τους ναούς και τα αρχοντικά της Ηπείρου, της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας. Για την περιοχή μας δύο υπήρξαν τα κέντρα της ξυλογλυπτική τέχνης, η Βερβίτσα (σημερινά Τρόπαια Αρκαδίας) και τα χωριά της ορεινής Ηλείας. Στην περίπτωση του τέμπλου του ενοριακού ναού του χωριού, όπως έχει ήδη ανακοινωθεί εδώ και εδώ, το συνεργείο που κατασκεύασε το τέμπλο με αρχιτεχνίτη τον Αποστόλη Δ. Μαραγκό προερχόταν από το χωριό Πορετσό, που τότε ανήκε στην Ηλεία, ενώ σήμερα υπάγεται στον νομό Αχαΐας με την ονομασία Αγράμπελα.

Στο συμφωνητικό κατασκευής αναφέρεται ρητά η απαίτηση των κατοίκων του χωριού για χρήση του τέμπλου του ναού του Αγίου Δημητρίου Καράτουλα ως προτύπου, με τον όρο το προοριζόμενο για τον ναό του Μπρούμα να "ἔχει ἐργασίαν διπλασίαν, ἤτοι σκαλίσματα περισσότερα". Δυστυχώς, το τέμπλο του ναού του Καράτουλα δεν σώζεται, αλλά από άλλο, αδημοσίευτο συμβόλαιο των Γ. Α. Κ. Πύργου αποδεικνύεται πως αποτελούσε έργο του ίδιου ξυλογλύπτη.

Το εν λόγω τέμπλο περιλαμβάνει τα συνηθισμένα στους ναούς του 19ου αιώνα στην Ηλεία μέρη, δηλαδή την επίστεψη της Σταύρωσης με τα λυπηρά, το δωδεκάορτο, το κεμέρι (< τουρκ. kemer = ζώνη), την άμπελο, τις δεσποτικές εικόνες, τα θωράκια, αλλά και τα αγιογραφημένα παραπετάσματα των θυρών, και το βημόθυρο. Η παρακάτω γραφική αναπαράσταση παρουσιάζει σχηματικά τις ονομασίες των μερών αυτών.

Τα μέρη του τέμπλου του ι. ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Η διακόσμηση του τέμπλου βασίζεται κυρίως σε φυτικά μοτίβα (φυλλώματα και άνθη), συνδυασμένα με απεικονίσεις αγγελικών μορφών, φανταστικών ζώων (δρακόντων και πυρπνόων πτηνών) και ιερών αντικειμένων (Σταυρού, Δισκοπότηρου, αρχιερατικής μήτρας και στεφάνου). Εξαίρεση αποτελούν οι δύο γλυπτικές απεικονίσεις γεγονότων από τα Ευαγγέλια, του Μυστικού Δείπνου στο κέντρο του κεμεριού πάνω από την Ωραία Πύλη και του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο, με τον Αρχάγγελο Γαβριήλ στο αριστερό φύλλο και την Θεοτόκο στο δεξιό.

Τμήμα του υπερθύρου της νότιας θύρας του Ιερού,
της ζώνης της αμπέλου και του κεμεριού.
Διακρίνονται φυτικά μοτίβα και αγγελικές μορφές.

Η ζώνη ανάμεσα στις Δεσποτικές εικόνες και τα θωράκια με φυτικά μοτίβα.

Πολύ χαρακτηριστική είναι η Σταύρωση στην επίστεψη, με τους τρομερούς δράκοντες που βρίσκονται αλυσοδεμένοι στον Σταυρό του Χριστού. Η σύνθεση αυτή φαίνεται να συμολίζει την ήττα και τον περιορισμό της εξουσίας του Διαβόλου με την σταυρική θυσία του Χριστού.

Η Σταύρωση στην επίστεψη.

Ευρύτερη λήψη του ανωτέρου τμήματο του τέμπλου με την Σταύρωση.

Η γλυπτική παράσταση του Μυστικού Δείπνου στο κεμέρι, πάνω από την Ωραία Πύλη

Από την άποψη της τεχνικής, το αρτιότερο τμήμα του τέμπλου αποτελεί η Ωραία Πύλη. Το βημόθυρο, το υπέρθυρο και οι γλυπτικές παραστάσεις που βρίσκονται πάνω από αυτήν (Μυστικός Δείπνος, Σταύρωση) αποτελούν αριστουργήματα γλυπτικής, που τείνουν προς την τεχνική του ολόγλυφου. Η συγκέντρωση των αρτιότερων τμημάτων στο κέντρο του τέμπλου είναι λογική, αφού είναι το μέρος που συγκεντρώνει την προσοχή των πιστών κατά τις ιερές ακολουθίες, αφού χρησιμοποιείται για τις εξόδους του ιερέα από το Βήμα προς τον κυρίως ναό (π. χ. κατά την Μετάληψη).

Συνολική άποψη της Ωραίας Πύλης.

Το βημόθυρο.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η γλυπτική παράσταση του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο, όχι μόνο για την ιδιαίτερη απόδοση των χαρακτηριστικών των μορφών, αλλά και για ένα εσκεμμένο, όπως φαίνεται, "σφάλμα", το οποίο μπορεί κανείς να παρατηρήσει μόνο από μικρή απόσταση. Το αριστερό χέρι του Αρχαγγέλου Γαβριήλ, με το οποίο προσφέρει τον κρίνο στην Θεοτόκο, είναι σκαλισμένο όχι πάνω στο σώμα του αλλά στο άλλο φύλλο του βημοθύρου, μπροστά από την Παναγία.

Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ από την γλυπτική
παράσταση του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο.

Η Θεοτόκος από την γλυπτική
παράσταση του Ευαγγελισμού στο βημόθυρο.

 

Το υπέρθυρο της Ωραίας Πύλης.

 Στο υπέρθυρο της Ωραία Πύλης απεικονίζονται στα πλάγια δύο άγγελοι με διακονικές στολές να κρατούν δίκηρο και τρίκηρο (όπως συμβαίνει και στην πραγματικότητα με τους διακόνους και την στάση που παίρνουν εκατέρωθεν της Ωραίας Πύλης). Επάνω από αυτούς δύο ιπτάμενοι άγγελοι κρατούν μια αρχιερατική μήτρα, με την οποία καλύπτουν ένα δισκοπότηρο (σύμβολο της προσφερόμενης μπροστά στην Ωραία Πύλη Θείας Κοινωνίας), και ένα στεφάνι.

Ο δεξιός άγγελος - διάκονος της Ωραίας Πύλης.

Ο αριστερός άγγελος - διάκονος της Ωραίας Πύλης.

 

Συνολικά, στο τέμπλο βρίσκονται τοποθετημένες 33 αγιογραφικές παραστάσεις: ο Εσταυρωμένος στο κέντρο του Σταυρού της επίστεψης, οι μορφές της Θεοτόκου και του αποστόλου Ιωάννη στα λυπηρά, αδιάγνωστη παράσταση σε κυκλική υποδοχή κάτω από τον Σταυρό, ο Ακοίμητος Οφθαλμός, οι εικόνες του Δωδεκαόρτου και η Αγία Τριάδα, οι τέσσερις δεσποτικές εικόνες, οι τέσσερις εικόνες των θωρακίων, οι απεικονίσεις των Αρχαγγέλων στις πλαϊνές θύρες του Ιερού και του Νυμφίου στην Ωραία Πύλη και οι τέσσερις Ιεράρχες, Ιάκωβος ο Αδελφόθεος, Βασίλειος, Ιωάννης ο Χρυσόστομος και Γρηγόριος ο Διάλογος στην βάση του βημοθύρου. Η ιστόρηση των τεσσάρων αυτών Πατέρων στην Ωραία Πύλη φαίνεται ότι έχει άμεση σχέση με την συγγραφή από αυτούς Θείων Λειτουργιών (ο Άγιος Γρηγόριος ο Διάλογος συνέγραψε την ακολουθία των Προηγιασμένων Δώρων, που τελείται τις καθημερινές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής).

Σχεδιαστική αναπαράσταση του τέμπλου με τις επιγραφές των εικόνων (διατηρείται η ορθογραφία τους).
Με πράσινο χρώμα σημειώνονται οι γλυπτικές παραστάσεις. Στους αριθμούς αντιστοιχούν:
1. Αγιογραφική παράσταση του Ακοίμητου Οφθαλμού.
2. Γλυπτική παράσταση του Αρχαγγέλου Μιχαήλ (Ευαγγελισμός).
3. Γλυπτική παράσταση της Θεοτόκου (Ευαγγελισμός).
4-7. Οι τέσσερις ιεράρχες του βημοθύρου.
8. Ορθογώνιο θωράκιο του κεμεριού.

Οι τέσσερις Ιεράρχες στο κάτω μέρος του βημοθύρου.

Μέσω των λίγων αυτών στοιχείων, γίνεται φανερό ότι έχουμε να κάνουμε με ένα εξαιρετικό δείγμα ξυλογλυπτικής, του οποιου η αξία δεν αφορά μόνο την παλαιότητα. Η εκτέλεση του έργου φαίνεται να έχει γίνει με ιδιαίτερη προσοχή και προγραμματισμό κατανομής των εργασιών ανάμεσα στα μέλη του συνεργείου. Μπορούμε δηλαδή να υποθέσουμε ότι τα κεντρικότερα και συνεπώς πιο λεπτοδουλεμένα μέρη του τέμπλου κατασκευάστηκαν από τον αρχιτεχνίτη Αποστόλη Μαραγκό, ως τον πλέον έμπειρο. Αυτή, άλλωστε, η λογική της κατανομής των εργασιών ανάμεσα στα συνεργεία ανάλογα με την σπουδαιότητά τους ακολουθείτο και από τους κτίστες: οι εμπειρότεροι έχτιζαν το εξωτερικό μέρος που ήταν ορατό και οι πιο άπειροι το εσωτερικό.

Αξίζει να τονιστεί ότι στους ναούς της Μητροπόλεως Ηλείας διατηρούνται μέχρι σήμερα εξαιρετικά έργα ξυλογλυπτικής του 19ου αιώνα, τα οποία δεν έχουν τύχει της απαραίτητης μελέτης και ανάδειξης. Ας αρχίσουμε απλά γνωρίζοντας και θαυμάζοντάς τα.

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

"... Κάθε μαχαλάς και τάξη.": μια ιδιαιτερότητα της ακολουθίας του Επιταφίου

Είμαστε όλοι εξοικειωμένοι με την διάταξη της ακολουθίας του Επιταφίου το βράδυ της Μεγάλης Παρασκευής: μετά την Αποκαθήλωση το ύφασμα με την παράσταση του σώματος του Χριστού τοποθετείται στο Κουβούκλιο του επιταφίου στο μέσον της Εκκλησίας, όπου οι πιστοί προσκυνούν μαζί με αυτό και τον Σταυρό, από τον οποίο αποκαθηλώθηκε ο Εσταυρωμένος. 

Η ύπαρξη, όμως, ενός σπανιότατου κειμηλίου στον ναό του χωριού μας έχει επιβάλλει μια μικρή παρέκκλιση, που κάνει την ακολουθία αυτήν ακόμη πιο ιδιαίτερη. Στην κόγχη του Ιερού, στο ίδιο βάθρο με τον Σταυρό, φυλάσσεται καθόλον τον χρόνο μια μεγάλη, κεντητή εικόνα του Επιταφίου Θρήνου, η οποία κατά την μεγάλη Παρασκευή τοποθετείται στο μέσον του ναού, δίπλα από το κουβούκλιο του επιταφίου. Πρόκειται ουσιαστικά για έναν μεγάλο κεντητό επιτάφιο, διαστάσεων δύο μέτρων μήκους και ενός μέτρου πλάτους, τοποθετημένου μέσα σε ξύλινη κορνίζα. 

Η κεντρική παράσταση απεικονίζει το σώμα του Χριστού πλαισιωμένο από Αγγέλους, την Θεοτόκο, τον Ιωάννη τον Θεολόγο και τους Αγίους Ιωσήφ από Αριμαθαίας και Νικόδημο. Την παράσταση αυτή περιτρέχει επιγραφή με τον Απολυτίκιον του Μεγάλου Σαββάτου: "Ὁ εὐσχήμων Ἰωσήφ ἀπὸ τοῦ ξύλου καθελὼν τὸ ἄχραν/τόν σου σῶμα σινδόνι / καθαρᾷ εἰλήσας καὶ ἀρώμασι ἐν μνήματι καινῷ / κηδεύσας ἀπέθετο", ενώ στις τέσσερις γωνίες απεικονίζονται οι τέσσερις Ευαγγελιστές.

Τα ενδύματα των μορφών είναι κεντημένα με χρυσή και αργυρή κλωστή πάνω σε ερυθρό ύφασμα, ενώ τα γυμνά μέρη των σωμάτων (δηλαδή τα πρόσωπα και τα χέρια, καθώς και ολόκληρο  το γυμνό σώμα του Χριστού) είναι ζωγραφισμένα πάνω σε δέρμα και προσαρμοσμένα ανάμεσα στα κεντητά μέρη. 

Η παράσταση αυτή, χρονολογούμενη με βάση άλλα παρόμοια δείγματα πιθανώς στα τέλη του 19ου αιώνα, ακολουθεί παρόμοια έργα ρωσικής τεχνοτροπίας. Παρόμοια κειμήλια σώζονται και σε άλλους ναούς της Μητροπόλεως Ηλείας. Μάλιστα, η ίδια παράσταση υπάρχει και στο Μουσείο της Ιεράς Μονής Σκαφιδιάς. Εκείνο, όμως, που διαφοροποιεί την εικόνα του χωριού είναι το μεγάλο μέγεθος (τουλάχιστον τριπλάσιο από όλες τις άλλες περιπτώσεις που γνωρίζω), καθώς και η ιδιαίτερη χρήση της κατά την Μεγάλη Παρασκευή. Χάρη στην ύπαρξη του κειμηλίου αυτού οι πιστοί μπορούν να προσκυνούν τον Επιτάφιο ακόμη και μετά την άρση του υφάσματος από το κουβούκλιο μετά την επιστροφή του στον ναό από την περιφορά.

(Οι φωτογραφίες προέρχονται από την χθεσινή ακολουθία και περιφορά του Επιταφίου στο χωριό).

Θεόκλητος Τσαλπατούρος, ο αγιογράφος του ναού της Κοιμήσεως

Για την αγιογράφηση του ενοριακού ναού της Κοίμησης της Θεοτόκου στηριζόμαστε προς το παρόν κυρίως στις δύο πολύτιμες επιγραφικές μαρτυρίες, που διασώζονται σε δύο από τις εικόνες του τέμπλου, δηλαδή στην εικόνα της Θεοτόκου και στην εικόνα της Κοίμησης. Σύμφωνα με τις επιγραφές αυτές τις δύο εικόνες έχει ιστορήσει ο αγιογράφος Θεόκλητος Τσαλπατούρος στον Πύργο κατά τα έτη 1876 και 1879 αντίστοιχα.

Η επιγραφή της εικόνας της Θεοτόκου έχει ως εξής: Δαπάνη Βασιλείου Δημητροπούλου / καὶ τῆς συζύγου αὐτοῦ Παναγιώτας. / Ἐν Πύργῳ τὴν 13 Αὐγούστου 1876 διὰ χειρὸς Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.

Τρία χρόνια αργότερα ο ίδιος αγιογράφος ιστόρησε την εικόνα της Κοιμήσεως, η οποία φέρει ανάλογη επιγραφή: Ἐν Πύργῳ τὴν 13 Αὐγούστου 1879. / Διὰ χειρὸς Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.

Η επιγραφή της εικόνας της Θεοτόκου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Η επιγραφή της εικόνας της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Πληροφορίες για το σωζόμενο σήμερα εντός των ορίων της Μητροπόλεως Ηλείας έργο του Θεοκλήτου Τσαλπατούρου διασώζει ο Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης Ηλείας κ. κ. Γερμανός στην μελέτη του με τίτλο «Ἁγιογράφοι φορητῶν ἱερῶν εἰκόνων μονῶν καὶ ἐνοριῶν Ἱ. Μητροπόλεως Ἠλείας & Ὠλένης τοῦ ΙΘ΄ αἰῶνος» στα Πρακτικὰ Ἠλειακοῦ Πνευματικοῦ Συμποσίου 1993 (Πύργος-Γαστούνη 26-28 Νοεμβρίου 1993), σ. 75:

32. Θεόκλητος Μοναχὸς Τσαλπατοῦρος. Ἁγιογραφεῖ ἐν Πύργῳ.

α. Ὑπάρχουν δύο εἰκόνες του εἰς τὴν ἐνορίαν Στρουσίου ἔτους 1875, ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς καὶ ἡ Θεοτόκος.

β. εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν Εἰσοδιωτίσσης Ἁγ. Ἰωάννου Πύργου˙ ἡ Γοργοεπήκοος ἔτους 1876.

γ. Εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν Ἁγ. Ἀθανασίου Ἀμπελοκάμπου (Καρακουζίου) ἔργον του εἶναι ὁ Ἅγιος Ἀθανάσιος ἔτους 1876.

δ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἡρακλείας εἰκὼν τῆς Θεοτόκου τοῦ 1876.

ε. Εἰς τὴν ἐνορίαν Κολλυρίου (Ναοῦ Κοιμητηρίου) ὑπάρχει ἔργον τοῦ ἡ εἰκὼν τοῦ Ἁγ. Διονυσίου Ζακύνθου ἔτους 1877.

στ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Φλόκα ἡ εἰκόνα τῆς Ἁγ. Τριάδος ἔτους 1878.

ζ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἁγ. Ἰωάννου Πύργου˙ Παναγία ἡ Βρεφοκρατούσα ἔτους 1878.

η. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἁγ. Σπυρίδωνος Πύργου˙ Οἱ Ἅγιοι Ἀνάργυροι Κοσμᾶς καὶ Δαμιανὸς 1876 (εἰκ. 7) ὁ Ἅγιος Δημήτριος 1891 (εἰκ. 8) καὶ ὁ Ἱερομάρτυς Χαράλαμπος 1891.

θ. Εἰς τὴν ἐνορίαν Ἁγ. Νικολάου Σωπίου˙ τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ 22-12-1887, τῆς Θεοτόκου 22-12-1887 καὶ τοῦ Προδρόμου 22-12-1887.

ι. Ἐπίσης ὑπάρχουν δύο ἔργα του χωρὶς χρονολογία: εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν Σκαφιδιᾶς ἡ εἰκὼν Ἁγίων Ἀνδρονίκου καὶ Ἰουνίας καὶ εἰς τὴν ἐνορίας Καυκανιᾶς, ὁ Ἰησοῦς Χριστὸς τοῦ τέμπλου.

ια. Τέλος σημειώνω ὅτι ὅλες οἱ εἰκόνες τοῦ τέμπλου εἰς τὸν Ἱ. Ν. Ἁγ. Γεωργίου Μιράκας εἶναι ἔργον Θεοκλήτου (χωρὶς ἐπίθετον καὶ τὸ χαρακτηριστικὸν τοῦ Μοναχοῦ) ἔτους 1887, ἁγιογραφημένες ἐν Πύργῳ.

Πιστεύω ὅτι πρόκειται διὰ τὸν αὐτὸν ἁγιογρἀφον, Θεόκλητον Μοναχὸν Τσαλπατοῦρον.

Οἱ εἰκόνες αὐτὲς εἶναι αἱ ἑξῆς:

Οἱ Δεσποτικὲς εἰκόνες τοῦ τέμπλου. Ἤτοι Ἰησοῦς Χριστὸς, Παναγία, Πρόδρομος καὶ Ἅγ. Γεώργιος. Ἡ τελευταία ἀναγράφει ἐκτὸς τοῦ ἔτους καὶ ἡμέρα καὶ μήνα ἁγιογραφήσεως˙ 22 Ἀπριλίου 1887. Οἱ 12 εἰκόνες τοῦ Δωδεκαόρτου. Εἰκόνα τῆς Ἁγ. Τριάδος. 12 εἰκόνες τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων καὶ ὁ Μυστικὸς Δεῖπνος.

Εικόνα των Αγίων Αναργύρων (1876)
του αγιογράφου Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.
Ι. Ν. Αγίου Σπυρίδωνος Πύργου.

Εικόνα του Αγίου Δημητρίου (1891)
του αγιογράφου Θεοκλήτου Τσαλπατούρου.
Ι. Ν. Αγίου Σπυρίδωνος Πύργου.

Παρατηρούμε μόνον ότι όσον αφορά την ενορία του χωριού μας ο Μητροπολίτης αναφέρει μόνο την εικόνα της Θεοτόκου και όχι την εικόνα της Κοίμησης. Η παράλειψη αυτή μπορεί να οφείλεται είτε στην ανεπαρκή αποστολή πληροφοριών εκ μέρους του εφημερίου της ενορίας (η μελέτη βασίστηκε στην αποστολή στοιχείων εκ μέρους του εφημερίου κάθε ενορίας, τα οποία ο Μητροπολίτης ταξινόμησε και ερμήνευσε) είτε σε εκ παραδρομής σφάλμα του ίδιου.

Από την εργασία αυτή προκύπτει ότι ο εν λόγω αγιογράφος εργάστηκε σίγουρα μεταξύ των ετών 1875 και 1891 (πιθανώς και πριν και μετά από αυτό το διάστημα) στον Πύργο και τα 46 αναφερόμενα στην παραπάνω μελέτη έργα του βρίσκονται διασκορπισμένα σε μεγάλο τμήμα της Ηλείας, από το Στρούσι στα βόρεια μέχρι το Φλόκα στα νότια. Όπως σημειώνει, βέβαια, και ο ίδιος ο Μητροπολίτης Ηλείας στα συμπεράσματα της μελέτης του, είναι πολύ πιθανό να υπάρχουν και άλλα έργα του αγιογράφου αυτού, τα οποία είναι ανυπόγραφα και ως εκ τούτου αταύτιστα.

Η μελέτη του συμβολαιογραφικού αρχείου Γ.Α.Κ. Πύργου δεν έχει αποδώσει μέχρι στιγμής καρπούς ως προς την ανεύρεση του συμβολαίου παραγγελίας των εικόνων του τέμπλου. Τα τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά τους, όμως, και κυρίως τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα που απαντούν και στις 32 παραστάσεις του τέμπλου καθιστούν, κατά την γνώμη μου, βέβαιη την απόδοση στον Θεόκλητο Τσαλπατούρο, παρά την απουσία επιγραφών.

Κατά ευτυχή συγκυρία εντόπισα πρόσφατα ένα συμβόλαιο με την παραγγελία στον Θεόκλητο Τσαλπατούρο των 24 εικόνων των προφητών που είναι τοποθετημένες στην ένωση της οροφής με τους τοίχους. Το συμβόλαιο αυτό θα δημοσιευτεί με την πρώτη ευκαιρία.

Αν η υπόθεσή μου για την ιστόρηση από τον Θεόκλητο Τσαλπατούρο και των επιτοίχιων αγιογραφιών του ναού της Κοίμησης, που βασίζεται επίσης στην ύπαρξη ομοιοτήτων με τα έργα που του αποδίδονται με ασφάλεια, ο ναός αποτελεί ίσως το πιο ολοκληρωμένο δείγμα του έργου του αγιογράφου αυτού.

Η εικόνα της Θεοτόκου του τέμπλου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

Η εικόνα της Κοίμησης της Θεοτόκου.
Ι. Ν. Κοιμήσεως της Θεοτόκου Ηράκλειας.

(Οι ασπρόμαυρες φωτογραφίες των εικόνων των Αγίων Αναργύρων και του Αγίου Δημητρίου του Ι. Ν. Αγίου Σπυρίδωνος Πύργου αναδημοσιεύονται εδώ από την σελίδα 88 της μελέτης του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Ηλείας κ. κ. Γερμανού «Ἁγιογράφοι φορητῶν ἱερῶν εἰκόνων μονῶν καὶ ἐνοριῶν Ἱ. Μητροπόλεως Ἠλείας & Ὠλένης τοῦ ΙΘ΄ αἰῶνος» στα Πρακτικὰ Ἠλειακοῦ Πνευματικοῦ Συμποσίου 1993 (Πύργος-Γαστούνη 26-28 Νοεμβρίου 1993), σ. 88)

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Ηλειακή Πρωτοχρονιά 15

Για μία ακόμη χρονιά, την δέκατη τρίτη συνεχόμενη, οι εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα του κ. Γ. Δημητροπούλου εκδίδουν τον τόμο της Ηλειακής Πρωτοχρονιάς 15, αφιερωμένο στην ιστορία και την λαογραφία της Ηλείας, δίνοντας παράλληλα ώθηση και στην λογοτεχνική έκφραση.

Ο εφετινός τόμος περιλαμβάνει εβδομήντα επτά κείμενα, πρωτότυπα ή αναδημοσιευόμενα, ογδόντα επιστημόνων, μελετητών, ερευνητών και λογοτεχνών. Ως συνήθως, τα κείμενα αυτά είναι ταξινομημένα κατά θεματική χρονολογική ενότητα και εκτείνονται θεματικά από την αρχαία Ηλεία ως την ιστορία της των ημερών μας. Ενδεικτική του υψηλού επιπέδου της εν λόγω εργασίας είναι η συμμετοχή σχεδόν του συνόλου των αρχαιολόγων που εργάζονται στον νομό, με άρθρα που κάνουν ευρύτερα γνωστά και κατανοητά στο ευρύ κοινό τα ευρήματα και τις πρωτοβουλίες του έτους που φεύγει.

Μεταξύ των άρθρων του τόμου βρίσκεται και φέτος το δικό μου, με τον τίτλο "Ο γλύπτης Κωλώτης και η σχέση του με την Ηλεία" (σσ. 113-122). Στην εργασία αυτή επιχείρησα να συνθέσω τις αντικρουόμενες πληροφορίες που παραδίδουν οι αρχαίοι συγγραφείς σχετικά με τον γλύπτη Κωλώτη, τον οποίο κατά συντριπτική πλειοψηφία οι σύγχρονοι μελετητές θεωρούν Ηλείο, και μάλιστα καταγόμενο από την ευρισκόμενη (και) εντός των ορίων του σημερινού χωριού μας πόλη της αρχαίας Ηλείας, Ηράκλεια.

Φαίνεται ότι ο Κωλώτης έζησε κατά τον 5ο αι. π. Χ. και υπήρξε μαθητής και βοηθός του Φειδία κατά την κατασκευή του χρυσελεφάντινου αγάλματος του Διός για τον ναό της Ολυμπίας. Είχε, πιθανότατα, φιλοτεχνήσει μόνος του και άλλα χρυσελεφάντινα έργα, την τράπεζα των στεφάνων των Ολυμπιακών Αγώνων, το άγαλμα της Αθηνάς στον ναό της ακρόπολης της Ήλιδας αλλά και του Ασκληπιού στην αρχαία πόλη της Κυλλήνης. Το γεγονός, ωστόσο, της ύπαρξης ομώνυμου γλύπτη, που έζησε κατά τον 1ο αι. π. Χ. και καταγόταν πιθανώς από την Πάρο, φαίνεται ότι οδήγησε σε σύγχυση των δύο προσώπων και των έργων τους και στην αβεβαιότητα με την οποία εμείς τα αντιμετωπίζουμε. Ας ελπίσουμε ότι η συστηματοποίηση των πληροφοριών που επιχείρησα, προσθέτοντας επιχειρήματα για κάθε εκφραζόμενη στην βιβλιογραφία άποψη, θα δώσει ώθησε στην περαιτέρω μελέτη του θέματος.

Με ευχές για επανεκτίμηση της ιστορίας μας στις σωστές βάσεις, χωρίς εθνικιστικές υπερβολές ή αντεθνική απαξίωση, στέλνω στον καθένα προσωπικά ευχές και για προσωπική και οικογενειακή ευτυχία, συντροφικότητα και προκοπή. Καλή και ευτυχισμένη η νέα χρονιά!

Η επίσημη πράξη χαρακτηρισμού του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου ως μνημείου χρήζοντος ειδικής κρατικής προστασίας

Σύμφωνα με την νομοθεσία του Ελληνικού κράτους, όλα τα κινητά και ακίνητα έργα που έχουν κατασκευαστεί πριν το 1830 προστατεύονται αυτομάτως με κρατική μέριμνα. Τα μνημεία που δημιουργήθηκαν μετά το 1830 υποβάλλονται κατά περίπτωση στο ίδιο καθεστώς, όταν η αισθητική και ιστορική αξία τους το απαιτεί.

Η ένταξη ενός μνημείου σε καθεστώς κρατικής προστασίας έχει σκοπό την προστασία του με σκοπό να διατηρηθεί κατά το δυνατόν αναλλοίωτο για τις επόμενες γενιές. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζεται τόσο η διατήρηση της ιστορικής μνήμης όσο και η ενίσχυση του έργου της επιστήμης (Αρχαιολογία - Ιστορία της Τέχνης), η οποία στηρίζεται αποκλειστικά στην ύπαρξη απτών μαρτυριών για την διατύπωση συμπερασμάτων. Υπό την έννοια αυτή, ένα αρχαιολογικό μνημείο δεν ανήκει μόνο στην τοπική κοινωνία που το δημιούργησε και το κατέχει, αλλά στο έθνος και στην ανθρωπότητα ολόκληρη, ως δείγμα του ανθρώπινου πολιτισμού.

Ο ενοριακός ναός του χωριού μας, αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, χτίστηκε το 1866 και διακοσμήθηκε ως τα τέλη του 19ου αιώνα με τυπικά για την εποχή του στοιχεία, όπως το ξυλόγλυπτο τέμπλο, η ξυλόγλυπτη ουρανία (ταβάνι), οι φορητές εικόνες και τοιχογραφίες ιδιαίτερης τεχνοτροπίας. Τα στοιχεία αυτά, που διατηρήθηκαν ως τις μέρες μας, καθιστούν τον ναό πολύτιμο δείγμα της εκκλησιαστικής τέχνης του 19ου αιώνα στην Ηλεία, αφού στην περιοχή είναι σπανιότατοι οι ναοί με πλήρως σωζόμενη την αρχική τους διακόσμηση, είτε επειδή εξ αρχής κατασκευάστηκαν χωρίς κάποια διακοσμητικά στοιχεία (π. χ. επιτοίχιες αγιογραφίες) είτε επειδή καταστράφηκαν στο διάστημα που μεσολάβησε.

Η ιδιαιτερότητα αυτή του ναού οδήγησε στον χαρακτηρισμό του εκ μέρους της Πολιτείας ως μνημείου χρήζοντος ειδικής κρατικής προστασίας με απόφαση που δημοσιεύτηκε επισήμως στο φύλλο Β575 της Εφημερίδας της Κυβερνήσεως με ημερομηνία 14 Ιουλίου 1997. Με την υπουργική αυτή πράξη ουσιαστικά ο ναός υπόκειται στην δικαιοδοσία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας, η οποία έχει την ευθύνη και την επίβλεψη της προστασίας και συντήρησής του.

Το κείμενο έχει ως εξής:

Αριθ. ΥΠΠΟ/ΑρΧ/Β1/Φ31/ΚΗΡ/22338/566

Χαρακτηρισμός Ι. Ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου κοινότητας Ηράκλειας, επαρχ. Ηλείας, Ν. Ηλείας, ως μνημείου χρήζοντος ειδικής κρατικής προστασίας.

Ο ΥΠΟΥΡΓΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

Έχοντας υπόψη:

1. Την Υ. Α. ΥΠΠΟ/ΓΝΟΣ/49095/30.10.1991 (ΦΕΚ 987/Β/28.11.91 και ΦΕΚ 17/Β/16.192) "Μεταβίβαση αρμοδιοτήτων Υπουργού..."

2. Τις διατάξεις του Κ. Ν. 5351/32 "Περί Αρχαιοτήτων"

3. Τις Διατάξεις του Ν. 1469/50.

4. Την ομόφωνη γνωμοδότηση του Τοπικού Συμβουλίου Μνημείων Νοτιοδυτικής Ελλάδας, όπως αυτή διατυπώθηκε με την αριθ. 4/21.4.97 πράξη του, αποφασίζουμε:

Χαρακτηρίζουμε τον Ιερό Ναό Κοιμήσεως Θεοτόκου, Κοινότητας Ηράκλειας, επαρχίας Ηλείας, Νομού Ηλείας, ως μνημείο που χρήζει ειδικής προστασίας.

Πρόκειται για μονόχωρη, ξυλόστεγη βασιλική, η οποία βάσει επιγραφής κτίστηκε το 1866. Ανατολικά απολήγει σε ημικυκλική αψίδα, που εξωτερικά κοσμείται με διπλή σειρά τυφλών αψιδωμάτων. 

Στο εσωτερικό του ναού, ο οποίος αποτελεί αντιπροσωπευτικό δείγμα της εκκλησιαστικής τέχνης του περασμένου αιώνα στην περιοχή, διατηρειται η ξυλόγλυπτη οροφή με την ουρανία, καθώς και ξυλόγλυπτο τέμπλο και εικόνες του ΙΘ΄ αιώνα.

Οι πλάγιοι τοίχοι είναι αγιογραφημένοι με ολόσωμες μορφές αγίων.

Η απόφαση αυτή, που δεν προκαλεί δαπάνη για το Δημόσιο, να δημοσιευθεί στην Εφημερίδα της Κυβρνήσεως.

Αθήνα, 4 Ιουλίου 1997

Με εντολή Υπουργού

Ο Προϊστάμενος της Διεύθυνσης

ΝΙΚΟΣ ΖΙΑΣ

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Συμφωνητικό κατασκευής του ξυλόγλυπτου τέμπλου του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου

Έγγραφο υπ' αριθμόν 3931 της Σειράς 3 (1866-1884) του Αρχείου Συμβολαιογραφούντων Ειρηνοδικών Ολυμπίων, συνταγμένο από τον συμβολαιογραφούντα Ειρηνοδίκη Περικλή Ζώρα την 11η Φεβρουαρίου 1875 (Γ.Α.Κ. Νομού Ηλείας, Πύργος)

ἀριθ. 3931

Σήμερον, μηνὸς Φεβρουαρίου ἑνδεκάτῃ, ἡμέραν Τρίτην, ἐν ἔτει χιλιοστῷ ὀκτακοσιοστῷ εβδομηκοστῷ πέμπτῳ 1875, ἐν Κρεκουκίῳ καὶ ἐν τῇ ἐνταῦθα κειμένῃ οἰκίᾳ τοῦ Ιωάννου Ζαφειροπούλου, εν ᾖ κατοικῶ, ἐνεφανίσθησαν αὐτοπροσώπως ἐνώπιον ἐμοῦ τοῦ συμβολαιογραφοῦντος εἰρηνοδίκου Ὀλυμπίων Περικλέους Ζώρα, κατοίκου Καλαμῶν καὶ ἐδρεύοντος ἐνταῦθα, {οἱ} ἀφ’ ἑνὸς μὲν οἱ Δημήτριος Ἱερεὺς Γκουράσας ἐφημέριος, Ἀναγνώστης Παππαδόπουλος, Βλάχος Καμπίλαυκος, Ἰωάννης Ῥιζᾶς, Διονύσιος Τούμπας, Εὐστάθιος Γεωργιόπουλος, Ἰωάννης Γεωργιόπουλος, Ἀναστάσιος Καμπίλαυκος, Δημήτριος Μπούλιαρης, Σπύρος Διαμαντόπουλος, Βασίλειος Δημητρόπουλος, Ἰωάννης Διακόσιας και Ἰωάννης Κατζαριώτης, Χρῆστος Μπούλιαρης καὶ Ἠλίας Κατζαριώτης, γεωργοκτηματίαι κάτοικοι ἅπαντες τοῦ χωρίου Μπροῦμα, καὶ ἀφ’ ἑτέρου ὁ Ἀπόστολος Δ. Μαραγκός, τέκτων κάτοικος Ποριτζιοῦ τοῦ Δήμου Λαμπείας, Βασίλειος Θεοδωρακόπουλος, γεωργοκτηματίας, καὶ Νικόλαος Ἰερεὺς Γκότζης, ἐφημέριος κάτοικος Καράτουλα, γνωστοί μοι ἅπαντες καὶ ἄσχετοι πάσης συγγενείας μετ’ ἐμοῦ, οἵτινες ἐπὶ τῇ παρουσίᾳ τῶν μαρτύρων κυρίων Γεωργίου Ζώρα, κτηματίου κατοίκου Κούμανι, καὶ Θεοδώρου Δημητροπούλου, κτηματίου κατοίκου Πλατάνου, ἐνηλίκων πολιτῶν Ἑλλήνων γνωστῶν μοι καὶ μὴ ὑποκειμένων // εἰς οὐδεμίαν ἐξαίρεσιν, μοὶ ἐξέθεσαν ὅτι ὁ Ἀποστόλης Δ. Μαραγκὸς ἀπεδέχθη νὰ κατασκευάσῃ τὸ δαβάνι τοῦ ἐν τῷ χωρίῳ Μπροῦμα Ἰεροῦ ναοῦ Ἡ Κοίμησις τῆς Παναγίας, να σουβαντίσῃ καλῶς καὶ σύμφωνα με τὴν ἐκκλησίαν τοῦ ἐν τῷ χωρίῳ Καράτουλα τοὺς τοίχους, ἀπὸ τὸ ἔσωθεν μόνον μέρος διὰ μαρμαροκονίας, τὸν δὲ ἀρκτικὸν μόνον μὲ ἀμμοκονίαν, να κατασκευάσῃ δὲ καὶ τέμπλεον τῆς τοῦ αὐτοῦ Ναοῦ διὰ ξύλου καρείας καὶ σύμφωνα με το σχέδιον τοῦ τεμπλέου τοῦ Ναοῦ τοῦ ἐν Καράτουλα, μὲ τὴν διαφορὰν ὅτι ἡ ἐργασία τοῦ τεμπλέου καὶ τοῦ δαβανίου θὰ ἔχει ἐργασίαν διπλασίαν, ἤτοι σκαλίσματα περισσότερα ἀπὸ ἐκείνα τὰ ὁποία ἔχουσιν τὸ δαβάνιον και τέμπλεον τοῦ ἐν Καράτουλᾳ Ναοῦ˙ ὅτι τὴν ἐργασίαν ταύτην ὑπόσχεται να περαιώσῃ ὁ ῥηθεὶς Ἀπόστολος Δ. Μαραγκὸς ἐντὸς ἑνὸς καὶ ἡμίσεως ἔτους, ἀρχομένου ἀπὸ τῆς πρώτης Ἰουλίου ἐνεστώτος ἔτους, ἐκτὸς καὶ ἀναγκασθῇ νὰ διακόψῃ τὴν ἐργασίαν ἀπὸ ἀσθένειαν ἢ σωματικὴν βλάβην˙ ὅτι τὸ ὑλικὸν διὰ τὰς ἐργασίας ταύτας, ἤτοι ξυλείαν, καρφία, ἄσβεστον, μάρμαρον καὶ ἐν γένει ὅλα τὰ αναγκαιοῦντα θὰ τὰ προμηθευθῇ ὁ ῥηθεὶς Ἀποστόλης Δ. Μαραγκὸς ἐξ ἰδίων του ἐξόδων, ἐκτὸς τῶν ἐξόδων τῆς μεταφορᾶς ἀπὸ Πύργον μέχρι Μπροῦμα καὶ ἀπὸ τὸ χωρίον Λάλα μέχρι ἐπίσης // Μπροῦμα, τὰ ὁποία θὰ εἶναι εἰς βάρος τῶν ἑτέρων συμβαλλομένων, καθῶς καὶ ἡ ξυλεία διὰ τὰς σκαλωσιάς˙ ὅτι οἱ λοιποὶ συμβαλλόμενοι, ἤτοι οἱ Δημήτριος Ἱερεὺς Γκουράσας, Βλάχος Καμπίλαυκος, Ἀναγνώστης Παππαδόπουλος, Ἰωάννης Ῥιζᾶς, Διονύσιος Τούμπας, Εὐστάθιος Γεωργιόπουλος, Ἰωάννης Γεωργιόπουλος, Ἀναστάσιος Καμπίλαυκος, Δημήτριος Μπούλιαρης, Σπυρίδων Διαμαντόπουλος, Βασίλειος Δημητρόπουλος, Ἰωάννης Διακόσιας, Ἰωάννης Κατζαριώτης, Χρῆστος Μπούλιαρης καὶ Ἠλίας Κατζαριώτης, ὑπόσχονται ἀλληλεγγύως καὶ ἀδιαιρέτως νὰ πληρώσωσιν εἰς τὸν ῥηθέντα Ἀποστόλην Μαραγκὸν διὰ τὰς ἐργασίας ταύτας δραχμὰς τέσσαρας χιλιάδας πεντακοσίας, ἀριθ(μὸς) /4500/, ἐκ τῶν ὁποίων ἔλαβε σήμερον ὁ ῥηθεὶς Ἀποστόλης Μαραγκὸς, ὡς ὡμολόγησεν, δραχμὰς χιλίας, ἀριθμὸς /1000/, τὰς δὲ ὑπολοίπους /3500/ θὰ τὰς πληρώσωσι εἰς τρεὶς δώσεις ὡς ἐξῆς, ἤτοι τὰς μὲν /1000/ ἐντὸς τοῦ Ὀκτωβρίου ἐνεστῶτος ἔτους, τὰς δὲ χιλίας πεντακοσίας μετὰ τὸ πέρας τῶν ὅλων ἐργασιῶν, ἀφοῦ προηγουμένως παρατηρηθῇ τὸ ἔργον παρὰ εἰδήμονος ἢ μηχανικοῦ καὶ βεβαιωθῇ ὅτι ἐγένετο σύμφωνα μὲ τὰς ἀνωτέρω συμφωνίας, καὶ τὰς ἑτέρας χιλίας μετὰ ἑνὸς ἔτους μετὰ τὴν ἀποπεράτωσιν τοῦ ἔργου ἀτόκως καὶ ἐν ὑπερημερίᾳ ἐντόκως μέχρις ἀποπληρώσεως. Ὑπόσχονται δὲ οἱ αὐτοὶ να παρέχωσιν εἰς τὸν ῥηθέντα Μαραγκὸν τὴν ἀναγκαίαν τροφήν, εἰς αυτόν τε καὶ εἰς ὅσους ἄλλους ἔχει ἐργαζομένους εἰς τὴν περὶ ἧς πρόκειται ἐργασίαν δι’ ὅσον χρόνον ἠργάζοντο˙ ὅτι ἐὰν τυχὸν δὲν ἤθελον χορηγήσει εἰς αὐτὸν ἢ εἰς τοὺς ἐργάτας του, κατὰ τὴν ἐπιτόπου + … +, θέλουσιν πληρώνῃ πρὸς αὐτὸν // δραχμὰς διακοσίας, ἀριθμὸς /200/ δι’ ἕκαστον μῆνα καθ’ ὅσον ἠργάζετο. Οἱ δὲ Βασίλειος Θεοδωρακόπουλος καὶ Νικόλαος Ἱερεὺς Γκότζης ἐγγυώνται ὑπὲρ τοῦ Ἀποστόλη Δ. Μαραγκοῦ πρὸς τοὺς ῥηθέντας κατοίκους Μπροῦμα καὶ ὑπόσχονται να πληρώσωσιν ἀλληλεγγύην μετὰ τοῦ ῥηθέντος Μαραγκοῦ πρὸς τοὺς ῥηθέντας κατοίκους τοῦ χωρίου Μπροῦμα ὅσα χρήματα θὰ λάβῃ μέχρι τοῦ πέρατος τῆς ἐργασίας ὁ ῥηθεὶς Μαραγκὸς, ἐν περιπτώσει καθ’ ἧν ἤθελεν ἀποδειχθῇ ὅτι αἱ έργασίαι δὲν ἐγένοντο σύμφωνα με τὰ ἄνω συμφωνηθέντα. Εἰς ταῦτα πάντα ἔμειναν σύμφωνοι, ὅθεν ἐγένετο τὸ παρὸν, ὅπερ ἀναγνωσθὲν εὐκρινῶς καὶ μεγαλοφώνως εἰς ἐπήκοον πάντων, ὑπογράφεται νομίμως παρ’ ἐμοῦ, τῶν μαρτύρων καὶ τοῦ Δημητρίου Ἱερέως Γκουράσα, Βλάχου Καμπιλαύκου, Ἀναγνώστου Παππαδοπούλου, Ἰωάννου Διακόσια, Βασιλείου Δημητροπούλου, Ἀποστόλου Δ. Μαραγκοῦ καὶ τῶν ἐγγυητῶν αὐτοῦ, Νικολάου Ἱερέως Γκότζη καὶ Βασιλείου Θεοδωρακοπούλου, ἀγραμμάτων τῶν ἄλλων συμβαλλομένων ὄντων, κατὰ τὴν ὁμολογίαν των.

Ἀναγν. Παππαδόπουλος                              Δ. Ἱερεὺς Γκουράσας Βλάχος Καμπίλαυκος

Ἰω. Διακόσιας                                             Β. Δημητρόπουλος   Νικόλαος Ἱερεύς Γκότζης

Β. Θεοδωρακόπουλος                                    Απ. Μαραγκὸς                                    Γεώργιος Ζώρας

Θεόδ. Δημητρόπουλος

                                                        Ὁ συμβολαιογραφῶν  εἰρηνοδίκης

                                                                            Περ. Ζώρας

(Στο ίδιο έγγραφο, στο περιθώριο μεταξύ της πρώτης και της τελευταίας σελίδας καταγράφεται και η εξόφληση του συμβολαίου κατασκευής του τέμπλου υπ' αριθμόν εγγράφου 7471 και ημερομηνία 29 Οκτωβρίου 1879)

ἀριθ. 7471

Ἐν Κρεκουκίῳ, σήμερον τὴν εἰκοστὴν ἐννάτην (29) τοῦ μηνὸς Ὀκτωβρίου τοῦ 1879 ἐννάτου ἔτους, ἡμέραν Δευτέραν, ἐνώπιον ἐμοῦ τοῦ Γραμματέως τοῦ εἰρηνοδικείου Ὀλυμπίων Ἐπαμ. Ἰ. Σταματοπούλου, κατοίκου ἐνταῦθα καὶ ἀναπληροῦντος τὸν ἀσθενοῦντα εἰρηνοδίκην Ἀνδ. Ἰ. Μαριολόπουλον, ἐν τῷ εἰρηνοδικειακῷ καταστήματι κειμένῳ ἐντὸς τῆς κατὰ τὴν ἀγορὰν οἰκίας τοῦ Ἰωάν. Δημήτρουλα, ἕνθα εκπληρῶ τα καθήκοντά μου παρουσίᾳ καὶ τῶν κατ’ οὐδεμίαν ἐξαίρεσιν δύο μαρτύρων, πολιτῶν Ἑλλήνων, ἐνηλίκων, γνωστῶν μοι Γιαννάκου Χατζοπούλου, κτηματίου, καὶ Ἀναστασίου Βαρουξῆ, δικαστικοῦ κλητῆρος, κατοίκων Δούκα, ενεφανίσθη ο γνωστός ἐμοί καὶ τοῖς μάρτυσιν Ἀπόστολος Δ. Μαραγκόπουλος, τέκτων κάτοικος Πορετζοῦ τοῦ Δήμου Λαμπείας, καὶ ἐξέθεσεν ὅτι ἔλαβε πᾶν ὅ, τι ἐδικαιοῦταν νὰ λάβῃ δυνάμει τοῦ παρόντος συμβολαίου παρὰ τῶν ἄνω συμβαλλομένων προηγουμένως καὶ θεωρεῖται τὸ παρὸν ἐξωφλημένον. Διὸ συνετάγη τὸ παρὸν, ὅπερ ἀναγνωσθὲν νομίμως ὑπογράφεται παρ’ ὅλων.

                                      Οἱ μάρτυρες Ὁ εξοφλῶν

                                    Γη. Χατζούλης               Ἀπόστολος Δ. Μαραγκὸς

                                      Ἀ. Βαρουζῆς

                                                                       Ὁ Γραμματεὺς

                                                       Ἐ(παμεινώνδας) Ἰ. Σ(ταματόπουλος)

(Το κείμενο του συμφωνητικού κατασκευής του τέμπλου δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο άρθρο μου "Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα", Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14. Αμαλιάδα, Εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα 2013, σσ. 369-383).

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Νέος κύκλος αναρτήσεων

Έχω πολλές φορές υποστηρίξει από το ιστολόγιο αυτό, αλλά και σε προσωπικές συζητήσεις, ότι ένα από τα γεγονότα που προσφέρουν κάποια παρηγοριά μέσα στην εξαθλίωση, την σωματική και την πνευματική, της κρίσης είναι η εκδήλωση ενδιαφέροντος για την ανάδειξη της ιστορίας και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. 

Ενδείξεις της τάσης αυτής συναντούμε καθημερινά γύρω μας με την δημιουργία πολιτιστικών ομάδων, με την ιστορική έρευνα, με την δημοσίευση μελετών για την τοπική ιστορία, ακόμη και με την δημιουργία και διαχείριση ιστοτόπων με τον ίδιο προσανατολισμό. 

Είναι, πιθανώς, εκτενής η συζήτηση για το κατά πόσο οι πρωτοβουλίες αυτές γίνονται πάντοτε προς την σωστή κατεύθυνση ή με τα επιθυμητά αποτελέσματα. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία, ίσως, είναι τελικά η ίδια η πρόθεση να στρέψουμε ξανά το ενδιαφέρον μας σε όσα μέχρι πριν λίγα χρόνια θεωρούσαμε ασήμαντα ή δεδομένα. Ένα διατηρητέο κτίριο, μια αφήγηση, μια φωτογραφία, ως φορείς ιστορίας φαίνεται ότι λαμβάνουν τελικά την σημασία που τους αρμόζει. Κι ακόμη περισσότερο, το νόημα τέτοιων κινήσεων είναι ότι φέρνουν τους ανθρώπους κοντά, τους βοηθούν να γνωριστούν και να συνεργαστούν ξανά, ξεπερνώντας την συστολή ή την καχυποψία που τους χαρακτήριζε στο παρελθόν.

Μέσα σε αυτό το κλίμα και με δεδομένο το ενδιαφέρον για την ιστορία του χωριού, το οποίο ενισχύθηκε τα τελευταία χρόνια και από την μελέτη των Γενικών Αρχείων του Κράτους, το ιστολόγιό μας ξεκινά έναν κύκλο αναρτήσεων σχετικά με την ιστορία και την σημασία του σημαντικότερου μνημείου του χωριού μας (ίσως και της ευρύτερης περιοχής), του ενοριακού ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.

Ο ναός, χτισμένος το 1866 από Λαγκαδινούς μαστόρους, είναι εδώ και 150 σχεδόν χρόνια το κέντρο της κοινωνικής ζωής του χωριού. Χαρακτηρισμένος ως διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού, αποτελεί το πιο ολοκληρωμένο ίσως δείγμα εκκλησιαστικής τέχνης του 19ου αιώνα για τον δήμο Αρχαίας Ολυμπίας.

Η προσπάθειά μας αυτή για την ανάδειξη του μνημείου ξεκίνησε πριν από περίπου έναν χρόνο με την δημοσίευση του άρθρου "Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα" στον ετήσιο τόμο Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14 (Αμαλιάδα, Εκδόσεις Βιβλιοπανόραμα 2013, σσ. 369-383). Το άρθρο αυτό περιείχε τα συμφωνητικά ανέγερσης του ναού και κατασκευής του ξυλόγλυπτου τέμπλου, μαζί με πλήρη κατάλογο των ιερέων της ενορίας από το 1800 περίπου ως σήμερα, καθώς και με συνοπτική ιστορία των άλλων δύο ναών του χωριού.

Από τότε η έρευνα απέδωσε και άλλα στοιχεία, τα οποία θα δημοσιευτούν με την κατάλληλη ευκαιρία. Προς το παρόν, δημιουργούμε στο ιστολόγιο ένα πεδίο με τις δημοσιεύεσεις που σχετίζονται με τον ναό υπό τον τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου" (επάνω δεξιά, κάτω από την φωτογραφία του ναού). Σκοπός είναι να δημιουργηθεί ένα αρχείο με την ιστορία του ναού, ώστε να καταστή φανερή η σημασία του και, ακόμη περισσότερο, η ανάγκη για προστασία και ανάδειξή του.

Στην προσπάθεια αυτή κάθε συνδρομή είναι ευπρόσδεκτη: μια παρατήρηση, μια αφήγηση, μια φωτογραφία είναι σημαντικά στοιχεία για την τεκμηρίωση σημαντικών ή καθημερινών στιγμών του μνημείου. Με τον τρόπο αυτό ίσως κάποια στιγμή να είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε συνολικά την ιστορική του πορεία κατά την τελευταία εκατόν πεντηκονταετηρίδα και να συμβάλλουμε στην προβολή του.