Ο ναός της Ευαγγελίστριας και η ιστορία του

Αποτελεί τον μοναδικό στην μητρόπολη Ηλείας κοιμητηριακό ναό, αφιερωμένο στον Ευαγγελισμό της Θεοτόκου. Χτίστηκε το 1911, άγνωστο μέχρι στιγμής από ποιούς μαστόρους, και φιλοξενεί στην γύρω του έκταση το κοιμητήριο της ενορίας από το 1939.

Παρότι έπαθε σοβαρές ζημιές από τον σεισμό του 1993 (που συνέβη σαν αύριο), επισκευάστηκε και ευτυχώς παρέμεινε όρθιος με μόνη απώλεια των αψιδωτό καμπαναριό του, να εντυπωσιάζει με την προσεγμένη του λιθοδομή, με την "καστρόπορτα" που οδηγεί στο κοιμητήριο και με το εξαιρετικό εικονοστάσι στην είσοδό της αυλής του, φτιαγμένο το 1932.

Οι τέσσερις δεσποτικές εικόνες του τέμπλου του, μαζί με την εικόνα της Δέησης, είναι έργο της σπουδαίας αγιογραφικής αδελφότητας των Αβραμαίων από την Νέα Σκήτη του Αγίου Όρους. Φαίνεται, μάλιστα, ότι η παραγγελία τους έγινε με πρωτοβουλία του τότε επιτρόπου Κωνσταντίνου Τσατά, του οποίου ο αδελφός μόναζε στο Άγιο Όρος.

Σε παλαιότερες εποχές, ανήμερα της γιορτής συγκέντρωνε κόσμο από όλα τα διπλανά χωριά, κυρίως από το Πουρνάρι, που παρευρισκόταν ολόκληρο. Πλέον, μαζί με τα χωριά, έχασε και η Ευαγγελίστρια τον κόσμο της. Φυσική εξέλιξη των πραγμάτων (;).

Χρόνια πολλά σε όλους!

Παπα-Χαράλαμπος Χριστόπουλος, ο Περσεναίος

Δεν είναι συγκινητική, άραγε, η διαπίστωση ότι ένα και μόνο πρόσωπο μπορεί να συνδέσει πολλούς διαφορετικούς τόπους; Αυτή είναι μία από τις σκέψεις που έκανα, διαβάζοντας το παρακάτω κείμενο του κ. Λάκη Αργυρόπουλου για τον παπα-Χαράλαμπο Χριστόπουλο, τον Περσεναίο, που υπηρέτησε ως εφημέριος στο χωριό μας κατά την δεκαετία του 1940 και μέχρι την κοίμησή του, το 1953. 

Το κείμενο που δημοσιεύεται εδώ αποτελεί την ευγενική παραχώρηση των αναμνήσεων του κ. Αργυροπούλου, η οποία ήρθε ως απάντηση σε δική μου ερώτηση για τον εν λόγῳ ιερέα και την οποία του μετέφερε ο διαχειριστής της ιστοσελίδας www.persaina.gr, κύριος Τάσος Παπαμιχαλόπουλος. Η προθυμία και των δύο να με βοηθήσουν είναι μία απόδειξη ότι η αλληλοβοήθεια και η συλλογικότητα δεν εξαφανίστηκαν από την πατρίδα μας.

Και από αυτήν την θέση εκφράζω, λοιπόν, τις θερμότερες ευχαριστίες μου.

(ακολουθεί το κείμενο, όπως συντάχθηκε από τον κ. Αργυρόπουλο, δημοσιευμένο και στην διεύθυνση http://www.persaina.gr/pialphapi940-chialpharho940lambdaalphamupiomicronsigmaf-chirhoiotasigmatau972piomicronupsilonlambdaomicronsigmaf.html)

Παπά Χαράλαμπος Χριστόπουλος

του Λάκη Αργυρόπουλου

Αγαπητέ Τάσο. 

Χάρις σέ σένα , η μνήμη μου γύρισε πολλά χρόνια πίσω στήν δεκαετία τού 1950 όταν, μικρό παιδί τότε, άκουγα από τούς μεγάλους σέ ηλικία καί ιδιαίτερα τούς γέροντες, νά μιλούν γιά τόν παπα-Χαράλαμπο καί τήν οικογένειάν του.  Ο  μακαριστός Ιερέας έμενε στήν γειτονιά μου, τήν επάνω Ρούγα καί τό σπίτι μου απείχε 200μ. περίπου  από τό δικό μας. 

Γιά όλα αυτά πού θυμήθηκα πολύ  σέ ευχαριστώ. Ευελπιστώ δε ότι θά " διαφωτίσω", όσον είναι δυνατόν μέ όσα ακολουθούν, απορίες τού συμπατριώτη μας κ. Σ.Καράμπελα, από την Ηράκλεια Ηλείας που σου ζήτησε τις σχετικές πληροφορίες.  

΄Υστερα από 103, περίπου, χρόνια κυριαρχίας τους στήν Ηλεία, οι Τουρκαλβανοί Λαλαίοι άφηναν, στίς 25 Ιουνίου 1821, τά πολυτελή σπίτια καί χαρέμια τους στού Λάλα, φεύγοντας γιά τήν Πάτρα καί από εκεί στήν Σμύρνη. 

Οι κάτοικοι, τότε, τής ορεινής περιοχής μας πού, εξ αιτίας τού Τούρκου δυνάστη, ζούσαν σέ απόμακρες χαράδρες ή μικρές κοιλάδες τού Ερυμάνθου καί τών γύρω βουνών, αρχίζουν νά κατεβαίνουν σε χαμηλότερους καί εύφορους τόπους της Ηλείας. Έτσι οι Καλαβρυτινοί κατεβαίνουν, στήν μετέπειτα ονομασθείσα, Αμαλιάδα καί πληθαίνουν σιγά-σιγά τόν βλαχοποιμένικο οικισμό Καλλίτσα καί τόν παραδίπλα τουρκόφωνο Δερβίς Τσελεπή. 

Μερικές οικογένειες από τά μέρη τής Στρέζοβας (σημερινή Δάφνη), τής Βυτίνας καί τών Τροπαίων, επιλέγουν γιά νέο τόπο διαμονής τους τήν Πέρσαινα - μέ τίς πολλές πηγές και τά κρυσταλλένια νερά της - στήν οποία τότε κατοικούσαν, από πολλά χρόνια πρίν, οι οικογένειες τών Αργυροπουλαίων καί αργότερα τών Τσουμπαίων. Οι τελευταίοι, κατά μία πληροφορία, ήλθαν από τό Πουρνάρι, δίπλα στό Μπρούμα (σήμερα Ηράκλεια). 

Μία από τίς οικογένειες που, μεταξύ 1860-1870 περίπου, ήλθαν στήν Πέρσαινα ήταν η οικογένεια τών Μαλαβεταίων, όπως έλεγε ο αδελφός τού παππού μου Γιώργης Αργυρόπουλος ή Σπηλιογιώργης (πέθανε το 1960 σε ηλικία 78 ετών). Οι Μαλαβεταίοι έκτισαν τά σπίτια τους στήν επάνω Ρούγα τής Πέρσαινας. Ξεχέρσωσαν λόγγους φτιάχνοντας χωράφια - περιβόλια - αμπέλια, έγιναν νοικοκυραίοι, καθώς ήξεραν καί  τέχνες όπως κτίστες, μαραγκοί, βαγενάδες, σαμαράδες πού τούς απέδιδαν χρήματα ή άλλα έσοδα, σύμφωνα με τά καθιερωμένα τής εποχής εκείνης. 

Ο παπα-Χαράλαμπος ήταν παιδί εκείνης τής οικογένειας των Μαλαβεταίων. Τό επώνυμο Χριστόπουλος τό έλαβαν αργότερα γύρω στά 1930 ( μετά το Προεδρικό Διάταγμα "περί αλλαγής τών ξενόγλωσσων τοπωνυμιών  κ.λπ.") . Πότε ακριβώς γεννήθηκε δέν γνωρίζω. Συχνά άκουγα από τούς γέροντες, στήν δεκαετία τού 1950, πώς γύρω στά 1920 φόρεσε τά ράσα καί έγινε Ιερέας. Ποιά ήταν η γυναίκα του καί πόσα παιδιά είχε δέν θυμάμαι, άν καί οι γιαγιάδες μου τά έλεγαν κάθε φορά πού η κουβέντα ερχόταν γι΄αυτόν, κάθ΄όσον τό σπίτι του απείχε 200μ. περίπου από το δικό μας. Γνωρίζω όμως, με βεβαιότητα, ότι μία του κόρη παντρεύτηκε στού Σμίλα καί είναι η μητέρα τού μετέπειτα Βουλευτή Ηλείας καί Δημάρχου Αρχαίας Ολυμπίας Ιωάννη Σκουλαρίκη. 

Ο τελευταίος, από το 1974 όταν ερχόταν στήν Πέρσαινα γιά προεκλογικούς λόγους, πήγαινε καί έβλεπε το σπίτι της μητέρας καί τού παπού του παππά Χαράλαμπου.Τό έβρισκε όπως το θυμόταν μικρός πού, όπως έλεγε, ερχόταν από τού Σμίλα με τήν μητέρα του γιά να ιδούν τούς συγγενείς τους. Τό σπίτι αυτό, όπως καί μερικά χωράφια του, σήμερα ανήκουν στόν Ανδρέα Αναστασόπουλο, τα δε τοπωνύμια των χωραφιών, ακόμη, έχουν  τ΄ονομά του '' στού παπα Χαράλαμπου" λένε οι περσαιναίοι. 

Είχε δε ο παπα Χαράλαμπος αδέλφια, τόν Μέλτη καί τόν Χρήστο ( εάν είχε άλλα δέν γνωρίζω). Ο πρώτος έφυγε από τήν Πέρσαινα μετά τό 1945 γιά τόν Αη Γιώργη τού Πύργου, όπου οικογενειακώς εγκαταστάθηκε. Ο δεύτερος πέθανε, όπως θυμάμαι, το 1952 στήν Πέρσαινα, ο δε γιός του, πού καί αυτός έγινε ιερέας (ο παπα Μήτσος) άφησε τό χωριό μας τό 1959, παίρνοντας τήν οικογενειά του γιά τόν Αη Γιώργη τού Πύργου καί αυτός. Ο ένας "τραβούσε" τόν άλλον κοντά του. Μιά αδελφή τους, η Γιωργία, παντρεύτηκε στήν Πέρσαινα τόν Θανάση Αθανασόπουλο (ή Δράκο) πού έμεναν στήν επάνω Ρούγα (σχεδόν μέ μεγάλωσε η θειά Δράκαινα όπως τήν φωναζαμε όλοι μας τότε). Τής γυναίκας αυτής υπάρχουν, σήμερα, στήν Πέρσαινα απόγονοι, απ΄ όλη τήν οικογένεια τών Χριστοπουλαίων (Μαλαβεταίων).

Αυτά γνωρίζω γιά τόν Μακαριστό Ιερέα Χαράλαμπο Χριστόπουλο.Ελπίζω η μνήμη μου νά μέ βοήθησε στήν προσπαθειά μου νά θυμηθώ, σωστά, αγαπημένες μορφές πού έλεγαν όσα  παραπάνω διαβάστηκαν.

Λάκης Αργυρόπουλος

Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα

Συγχωριανοί και φίλοι χρόνια πολλά! 

Τα Χριστούγεννα μας βρίσκουν ακόμη μία φορά φτωχότερους σε υλικά, ας ευχηθούμε, όμως, να μας βρουν πλουσιότερους σε πνευματικά αγαθά, όπως κατανόηση, συμπόνοια, αγάπη, αλληλοβοήθεια, πίστη και ελπίδα.Ας μας παρηγορεί ότι το έθνος μας κατόρθωσε θαυμαστά έργα κυρίως σε περιόδους πίεσης και δυσκολιών!

Μεταξύ άλλων είναι παρήγορο το γεγονός ότι μέσα στην περίοδο αυτή της "κρίσης" φαίνεται να ενισχύεται η αγάπη μας για πράγματα που είχαμε παλαιότερα παραμελήσει, όπως η ιστορία και ο πολιτισμός μας. Πολλές είναι η ιστοσελίδες που υπάρχουν ήδη, ενώ καινούριες δημιουργούνται καθημερινά, αφιερωμένες στην τοπική ιστορία της Ηλείας. Πρόκειται για προσπάθειες απλών ανθρώπων, χωρίς κανένα συμφέρον, αφορμώμενες μόνο από αγάπη για τον τόπο. Πολλές, επίσης, είναι οι πρωτοβουλίες για ανάδειξη μνημείων (λαμπρό παράδειγμα η αποκάλυψη του μεταβυζαντινού ναού του Ασκητή από τους κατοίκους του Γουμέρου). Τα εγκαίνεια του Αρχαιολογικού Μουσείου του Πύργου και οι νέες ανασκαφές στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας συμπληρώνουν την εικόνα της αναζωογόνησης του ενδιαφέροντος για την Ηλεία, κρατικού και ιδιωτικού.

Μέσα σε αυτό το κλίμα και με την ίδια διάθεση, το φετινό μου άρθρο στην Ηλειακή Πρωτοχρονιά 14 αναφέρεται στην ιστορία της ενορίας του χωριού μας από το 1800 και εξής. Στις σελίδες του παραθέτω όσα στοιχεία έχω συλλέξει ως τώρα: συμφωνητικά για την κατασκευή του ναού και του τέμπλου της Κοιμήσεως, ιστορικά στοιχεία για όλους τους ναούς του χωριού και πλήρη κατάλογο των ιερέων από το 1800. Πρόκειται για πληροφορίες και έγγραφα που έρχονται για πρώτη φορά στο φως και αποτελούν αποτέλεσμα προσωπικού και πολύχρονου κόπου. Αποτελούν την ελάχιστη προσφορά στον τόπο που μεγάλωσα και στους ανθρώπους του. Αποτελούν, επίσης, το πρώτο βήμα της προσπάθειας για την ανάδειξη ενός μνημείου της περιοχής, του ενοριακού ναού του χωριού, που έφτασε ως τις μέρες μας, μαζί με μερικά ακόμη εκκλησιαστικά μνημεία της Ηλείας.

Όπως θα δείτε, το άρθρο είναι αφιερωμένο στην μνήμη τριών ανθρώπων που με βοήθησαν καθοριστικά και έβαλαν την βάση για το φετινό άρθρο, χαρίζοντάς μου τις αναμνήσεις τους. Η προθυμία τους για βοήθεια είναι για μένα πρότυπο ζωής.

Χρόνια πολλά και ευτυχισμένα στον καθένα σας ξεχωριστά!

  Η ενορία Μπρούμα-Ηράκλειας κατά τον 19ο και 20ο αιώνα (Η.Π. 14 )

Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος του κύκλου αναρτήσεων με θέμα την ιστορία και την αρχαιολογική αξία του Ιερού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Βλ. πάνω δεξιά την στήλη με τίτλο "Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου".

Γαμπροί και νύφες από και προς το Μπρούμα του 19ου αιώνα.

Ο γάμος υπήρξε από την αρχαιότητα ένα από τα βασικά μέσα επιβεβαίωσης της φιλίας και ισχυροποίησης των συμμαχιών, κυρίως όσον αφορά τις βασιλικές και αριστοκρατικές οικογένειες. Ωστόσο, ακόμη και μεταξύ των υπολοίπων κοινωνικών στρωμάτων η επιλογή συζύγου ακολούθησε πάντοτε παρόμοια λογική.

Είναι προφανές ότι, ειδικά όσον αφορά τους μικρούς αγροτικούς οικισμούς, η επιλογή συζύγου δεν περιορίζεται αποκλειστικά στο ίδιο χωριό, αλλά περιλαμβάνει όλη την γύρω περιοχή, η έκταση της οποίας μπορεί να ποικίλλει ανά περίπτωση, από τα πολύ κοντινά χωριά μέχρι τα πολύ απομακρυσμένα. Η απόσταση του νέου σπιτιού από το πατρικό είναι ιδιαίτερα επώδυνη κυρίως για την γυναίκα και την μητέρα της. Δεν είναι, άλλωστε, τυχαίο το γεγονός ότι σε πολλά δημοτικά τραγούδια ο πόνος αυτός έχει εκφραστεί πολλές φορές σπαρακτικά. Ας θυμηθούμε, παραδείγματος χάρη, το γνωστό «Τραγούδι του νεκρού αδερφού», όπου η μάνα με τον θρήνο και τις κατάρες της σηκώνει τον γιο της από τον τάφο για να της φέρει πίσω την παντρεμένη σε ξένο τόπο κόρη της.

Όσον αφορά το χωριό μας φαίνεται ότι τροφοδότησε άλλα χωριά με νέους και νέες συζύγους, αλλά εξίσου τροφοδοτήθηκε με γαμπρούς και νύφες. Πλούσιες πληροφορίες σχετικά με το θέμα, ειδικά αναφορικά με τον 19ο αιώνα, παραδίδουν τα συμβολαιογραφικά αρχεία, καθώς για την εποχή εκείνη τα στοιχεία που αφορούν τα θηλυκά μέλη των οικογενειών είναι ανύπαρκτα στα επίσημα διοικητικά έγγραφα του κράτους (εκλογικοί κατάλογοι, δημοτικοί κατάλογοι που συντάχθηκαν για πρώτη φορά τον 20ο αιώνα κλπ.). Καθίστανται, με αυτόν τον τρόπο, μοναδική πηγή γενεαλογικών πληροφοριών.

Παραθέτω, λοιπόν, στην συνέχεια, όσα στοιχεία έχω μέχρι στιγμής συλλέξει από το συμβολαιογραφικό αρχείο Ολυμπίων, που αφορούν τις σειρές 1 έως 4 των συμβολαιογραφούντων Ειρηνοδικών Ολυμπίων, οι οποίες εκτείνονται χρονικά από το 1859 ως το 1884. Τα ονόματα δίνονται ανά χωριό, ενώ σε παρένθεση αναφέρω την ακριβή ή κατά προσέγγιση χρονολογία της τέλεσης του γάμου.

Μπρουμαίοι παντρεμένοι στο Στρέφι

• Ανώνυμη κόρη Γιωργάκη Γκουράσα, σύζυγος Διονυσίου Αναστ. Δακουρά (Κυριακή 2/11/1875)

• Θεοδώρα Ευσταθίου Γεωργιοπούλου, σύζυγος Θεοδώρου Παπανικοπούλου (πριν τον Δεκέμβριο του 1876)

• Βασίλω Σπήλιου Σοφιανοπούλου, σύζυγος Λεωνίδα Τσατσαμπά (πριν το 1877)

• Αγγέλω Διαμαντοπούλου, σύζυγος Χρήστου Αγγελοπούλου (Κυριακή 12/11/1878)

• Φωτεινή Παναγιώτη Κανελλοπούλου, σύζυγος Παρασκευά Φωτοπούλου (πριν το 1882)

Στρεφαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ροϊδούλα Καπεζάνου, σύζυγος Χρήστου Κατσαριώτη (πριν το 1867)

• Κωνσταντίνος Αλεξίου Κουρνούτας, σώγαμπρος, σύζυγος Γιωργίτσας Γεωργάκη Κατσαριώτη (1868)

Μπρουμαίοι παντρεμένοι στο Σμίλα

• Θεοδώρα Δημητρίου Χριστοδουλοπούλου, σύζυγος Βασιλείου Κούτρα (πριν το 1870)

Σμυλαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ιωάννης Σκουλαρίκης, σώγαμπρος, σύζυγος άγνωστης (πριν το 1873)

• Παναγιώτα Ευσταθίου Μπίρμπα, σύζυγος Διονυσίου Γκουράσα (πριν το 1874)

• Μαρία Αναγνώστου Παναγοπούλου, σύζυγος Χαραλάμπου Γεωργιοπούλου (1879)

Πουρναραίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Παναγιώτα Αθανασοπούλου, σύζυγος Βασιλείου Δημητροπούλου (πριν το 1873) (Αναφέρονται στην αφιέρωση της εικόνας της Θεοτόκου της Κοιμήσεως)

• Παναγιώτα Παναγοπούλου, σύζυγος Πανάγου Ηλιοπούλου (πριν το 1876)

• Κυπαρίσσω (επώνυμο άγνωστο), σύζυγος Παναγιώτου Αναγ. Γκουράσα (πριν τις 23/10/1880)

• Αγγελική Αναγνώστου Τσιρώνη, σύζυγος Χρήστου Ευστ. Γεωργιοπούλου (Κυριακή 31/10/1882)

Μπρουμαίοι παντρεμένοι στο Κρεκούκι

• Ασπασία (επώνυμο άγνωστο) σύζυγος Παναγιώτη Κρέζου (πριν το 1875)

Κρεκουκαίοι παντρεμένου στο Μπρούμα

• Μαρία Δημητράκη Αναστασοπούλου, σύζυγος Πέτρου Γ. Κούφη (Κυριακή 14/11/1879)

• Γεωργίτσα Χριστοπούλου, σύζυγος Αντωνίου Γεωργιοπούλου (Κυριακή 9/11/1880)

Πλαταναίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Βασιλική Δημοπούλου, του Ανδρέα και της Ασήμως, σύζυγος Γεωργίου Μπουλούτα (Κυριακή 7/11/1876)

Δρουβαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ελένη Κοκκινοπούλου, του Κωνσταντίνου και της Δημήτρως, σύζυγος Χαραλάμπου. Ηλ. Κατσαριώτη (Κυριακή 24/4/1883)

Καρατουλαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Μαγδαληνή Κανελλοπούλου, του Γεωργίου και της Μαρίας, σύζυγος Ασημάκη Ασημακοπούλου (πριν το 1875)

• Μανθίτσα Σταυροπούλου, σύζυγος Παναγιώτη Δημητροπούλου (19/10/1875) (Πέθανε το 1878 χωρίς να αποκτήσει παιδιά)

Καλολετσάνοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Αθανάσιος Κ. Γκάμαρης, σώγαμπρος, σύζυγος Κωνσταντίνας Αθανασίου Κατσαριώτη (Κυριακή 29/6/1880)

Λανθαίοι παντρεμένοι στο Μπρούμα

• Ασπασία Μητροπούλου, σύζυγος αγνώστου (πριν το 1874)

Βάχλια Γορτυνίας

• Ελένη Δημοπούλου, σύζυγος Σπυρίδωνος Μπούλιαρη (περίπου 1869)

Άγνωστης καταγωγής

• Νικόλαος Σταμάτης ή Σταματόπουλος ή Ρουμελιώτης, σώγαμπρος, σύζυγος Γιωργούλας Μ. Γκουράσα (περίπου 1870)

Ο Αϊ- Γιάννης στην τοπική παράδοση

Οι εορτές της Εκκλησίας, ιδίως παλαιότερα για τις αγροτικές κοινωνίες, εκτός από ευκαιρία για

απόδραση από την καθημερινή κούραση και για απόλαυση φαγητού, το οποίο τον υπόλοιπο καιρό αντιμετωπιζόταν με φειδωλότητα, αποτελούσαν και ορόσημα για τις ασχολίες τους. Συγκεκριμένες γιορτές σηματοδοτούσαν την έναρξη της κατάλληλης περιόδου για την εκτέλεση μια αγροτικής εργασίας ή για την συγκομιδή των καρπών:  η εορτή του Ευαγγελισμού π.χ. σημειώνεται, μεταξύ άλλων, σε παλαιά εγχειρίδια της Αγροτικής Τράπεζας ως το όριο, πριν από το οποίο πρέπει να έχει ολοκληρωθεί η φύτευση της πατάτας.

Μάλιστα, πολλές φορές το όνομα του εορταζομένου Αγίου δημιουργεί με βάση την παρετυμολογία γεωργικά έθιμα: π. χ. στην εορτή του Αγίου Πολυκάρπου (23 Φεβρουαρίου), οι γεωργοί "φοβερίζουν" τα επί χρόνια άκαρπα δέντρα, χτυπώντας τον κορμό τους με το τσεκούρι. Είναι προφανής εδώ η παρετυμολογική σύνδεση του ονόματος του Αγίου Πολυκάρπου (<πολύς + καρπός) με την καρποφορία των δέντρων.

Η συχνότητα με την οποία εορτάζονται κατά την διάρκεια του έτους γεγονότα από την ζωή του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου αποτελεί ίσως και την εξήγηση για την ισχυρή σύνδεσή του με τις αγροτικές εργασίες και την ζωή της υπαίθρου. Η μνήμη του τιμάται έξι φορές ετησίως, είναι δηλαδή ο περισσότερο τιμώμενος άνθρωπος μετά την Παναγία. 

Στο εκκλησιαστικό έτος, που ξεκινά με την 1η Σεπτεμβρίου, η πρώτη εορτή προς τιμή του είναι "Η σύλληψις του Τιμίου Προδρόμου και Βαπτιστού Ιωάννου" (23 Σεπτεμβρίου) κατά την οποία εορτάζεται η αναγγελία της γέννησης του στον πατέρα του, Ζαχαρία. Στην περιοχή μας η εορτή αποτελεί αφορμή για το πανηγύρι (παλαιότερα ζωοπανήγυρη) του Βάραγγα, όπου βρίσκεται και ναΰδριο, μετόχι του Παναγίου Τάφου. Εννέα ακριβώς μήνες μετά (όσο δηλαδή διαρκεί μια εγκυμοσύνη), στις 24 Ιουνίου, εορτάζεται το "Γενέθλιον του Προδρόμου" ή, όπως είναι γνωστή η εορτή στην τοπική παράδοση "του Αγιαννιού του Ριγανά". Η λαϊκή ονομασία της γιορτής φανερώνει την σύνδεσή της με την συγκομιδή της ρίγανης, η οποία την εποχή εκείνη βρίσκεται στην πλήρη ανάπτυξή της. 

Αξίζει να παρατηρήσουμε ότι οι εορτές της Σύλληψης και της Γέννησης του Προδρόμου έχουν κανονιστεί από την Εκκλησία έξι ακριβώς μήνες πριν της αντίστοιχες γιορτές της σύλληψης και της γέννησης του Χριστού (δηλαδή του Ευαγγελισμού και των Χριστουγέννων αντίστοιχα), αφού σύμφωνα με το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, όταν η Ελισάβετ, η μητέρα του Προδρόμου, ήταν έγκυος έξι μηνών, η Παναγία συνέλαβε τον Χριστό. 

Οι υπόλοιπες εορτές του Προδρόμου είναι η Σύναξη του Προδρόμου (7 Ιανουαρίου), Α΄ & Β΄ Εύρεση της κεφαλής του Προδρόμου (24 Φεβρουαρίου), Γ΄ Εύρεση της κεφαλής του Προδρόμου (25 Μαΐου) και τελευταία η σημερινή, δηλαδή η "Αποτομή της Κεφαλής"  του, κατά την οποία τιμάται ο αποκεφαλισμός του από τον Βασιλιά Ηρώδη. 

Στην τοπική λαϊκή γλώσσα η σημερινή γιορτή ονομάζεται "του Αγιαννιού του Νηστευτή", αφού η ημέρα αυτή αποτελεί για την ορθόδοξη Εκκλησία ημέρα νηστείας. Η λαϊκή ονομασία, μάλιστα, διακρίνει την εορτή αυτή από τις υπόλοιπες του Αγίου, καθώς είναι η μόνη που αποτελεί ημέρα νηστείας. Λέγεται, επίσης, σπανιότερα και "του Αγιαννιού του Συκαλά", γιατί λόγω της νηστείας το κύριο φαγητό αποτελούσαν τα φρούτα, κυρίως δε τα σύκα, που βρίσκονται την εποχή αυτή σε αφθονία.

Η περίπτωση του Προδρόμου αποτελεί μία ακόμη επιβεβαίωση ότι στις παλιές αγροτικές κοινωνίες (σε ένα βαθμό και στις σημερινές), οι εορτές ρυθμίζουν σε μεγάλο βαθμό τις εργασίες και την ζωή των ανθρώπων, όχι με την κανονιστική έννοια αλλά σαν αφορμές για αλλαγή και διαφυγή από την καθημερινότητα, αφού μέρος αυτής έχουν γίνει στο πέρασμα των αιώνων, συνδυασμένες ακόμη και με τα πιο απλά γεγονότα της ζωής.

Χρόνια πολλά λοιπόν!

* Η φωτογραφία που συνοδεύει το άρθρο προέρχεται από λεπτομέρεια παλαιάς εικόνας του Αϊ-Γιάννη, που ανήκει στο χωριό μας, χρονολογούμενη πιθανώς στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Απεικονίζεται η "Αποτομή της κεφαλής του Προδρόμου": δύο γυναίκες στέκονται μέσα σε φυλακή. Η μία κρατά σε μαντήλι το κεφάλι του Αγίου, ενώ μπροστά τους βρίσκεται ο φύλακας που εκτέλεσε τον αποκεφαλισμό. Στο φθαρμένο κάτω μέρος μάλλον διακρίνεται το αποκεφαλισμένο σώμα του Προδρόμου. 

Μια παλιά φωτογραφία

Μου είπαν κάποτε ότι αδίκως ασχολούμαι με αυτό που ονομάζω ιστορία του χωριού μου, γιατί "ποιόν άραγε ενδιαφέρει η ιστορία του Μπρούμα;"
Η ιστορία, ωστόσο, δεν γράφεται πάντα για σπουδαία γεγονότα και διάσημα πρόσωπα. Το κάδρο της Ιστορίας δεν είναι παρά ένα ψηφιδωτό από μικρούς βόλους τοπικών αφηγήσεων, γεγονότων και ασήμαντων με την πρώτη ματιά συμβάντων. Σκεφτείτε ποιά θα ήταν, για παράδειγμα, η γνώση μας της αρχαίας Αθήνας, αν δεν γνωρίζαμε ότι το λαμπρό της οικοδόμημα στηριζόταν στην δουλεία και στην καταπίεση των συμμάχων της!
Ιστορία μπορεί να γίνει μια προφορική παράδοση, ένα αντικείμενο που διασώθηκε από την μια γενιά στην άλλη, ένα κομμάτι κεραμίδι από το σπίτι του προπάππου, πολύ περισσότερο δε μια φωτογραφία!
Πριν λίγο καιρό είχα την χαρά να λάβω από ένα συγχωριανό και φίλο, τον Ηρακλή Τσίπη, την φωτογραφία που παρουσιάζω με το παρόν άρθρο, με την άδειά του να την δημοσιεύσω όποτε κρίνω απαραίτητο. Τέτοιες κινήσεις είναι εξαιρετικές, γιατί δείχνουν, κυρίως στην εποχή της κρίσης, ότι ευτυχώς δεν ξεχάσαμε να χαρίζουμε. Ευτυχώς, δηλαδή, θυμόμαστε ακόμη ότι εκτός από το να πάρεις  από κάποιον, υπάρχει και το να δώσεις χωρίς να περιμένεις κάτι σε αντάλλαγμα.
Κι επίσης, όσον αφορά την παρούσα ιστοσελίδα, δεν πρέπει ίσως να ξεχνάμε ότι δεν οδηγείται πουθενά, αν εγώ ανακυκλώνω συνεχώς τις γνώσεις μου ή παρέχω το αποτέλεσμα της έρευνάς μου, αν η προσπάθειά μου δεν βρίσκει ανταπόκριση.
Η φωτογραφία, λοιπόν, του Ηρακλή απεικονίζει μερικούς κυνηγούς μετά το τέλος του "αγώνα" τους, να παρουσιάζουν τα λάφυρά τους. Ο ίδιος ο Ηρακλής μου είπε ότι γνωρίζει με βεβαιότητα μόνο τον παππού του (στην μέση ακριβώς της φωτογραφίας). Ρωτώντας  κατάφερα να μάθω ότι έχει τραβηχτεί πιθανότατα στην λίμνη της Αγουλινίτσας (αποξηραμένη από τη δεκαετία του 1970), αφού τα πουλιά που αποτελούν την λεία των εικονιζομένων είναι μπάλιζες, γνωστά δηλαδή νεροπούλια. Συνεπώς, η χρονολογία λήψης της φωτογραφίας θα πρέπει να υπολογιστεί στην δεκαετία του 1960 ή και νωρίτερα.
Έμαθα, επίσης, ότι κατά πάσα πιθανότητα τα δύο πρόσωπα στα αριστερά της φωτογραφίες είναι οι Διονύσιος Τσουτσάνης (τέρμα αριστερά) και ο γιος του, Φώτης (δίπλα του). Δυστυχώς, για τους υπόλοιπους εικονιζόμενους δεν μπόρεσα να βρω κάποιο στοιχείο, οπότε οποιαδήποτε πληροφορία είναι ευπρόσδεκτη!

Ελπίζω και εύχομαι η ευγενικότατη χειρονομία του Ηρακλή, τον οποίο ευχαριστώ εγώ, όπως και όλοι μας, να μας παρακινήσει σε παρόμοιες κινήσεις!

Ταφικές συνήθειες στο νεκροταφείο του Αγίου Νικολάου

Ο τρόπος με τον οποίο διαχειριζόμαστε τους νεκρούς μας αντικατοπτρίζει τις αντιλήψεις της εποχής μας για τον θάνατο, για την μεταθανάτια ζωή, την σχέση μας με τον ίδιο τον νεκρό. Φυσικά, οι ταφικές συνήθειες είναι διαφορετικές για κάθε εποχή, αν και πολλές φορές ταφικά έθιμα μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά ασυναίσθητα.
Έχω και παλαιότερα αναφερθεί στον ναό του Αγίου Νικολάου, που ανήκει σήμερα στο Λαντζόι αλλά είναι χτισμένος στα ερείπια του ναού του παλιού χωριού, τιμωμένου επίσης επ' ονόματι του Αγίου Νικολάου. Στον περίβολο του ναού αυτού συναντούμε και τον μεγαλύτερο αριθμό ταφών σε σχέση με τις άλλες δύο γνωστές από τοπωνύμια εκκλησίες, του Αγίου Γεωργίου και του Αϊ-Γιάννη. Για την περιοχή του Αϊ-Γιώργη είναι γνωστό ότι φιλοξενεί, επίσης, ταφές, όπως και ο Άγιος Νικόλαος, αφού αρκετές φορές έχουν έρθει κατά λάθος στην επιφάνεια οστά κατά την διάρκεια αγροτικών εργασιών. Για τον ναό του Αϊ-Γιάννη, ωστόσο, δεν έχει ποτέ αναφερθεί ανακάλυψη τάφου.
Όπως και παλιότερα είχα αναφέρει, στον περίβολο του Αγίου Νικολάου οι ταφές αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά κατά την διάνοιξη του αγροτικού δρόμου την δεκαετία του 1970. Έκτοτε και κυρίως κατά τον εορτασμό του νέου ναΐσκου στις 10 Μαΐου κάθε χρόνο, οπότε και εκτελούνται "εξωραΐστικές" εργασίες (αν μπορεί κανείς να χαρακτηρίσει έτσι εργασίες που ξεθάβουν νεκρούς δήθεν για να καθαρίσουν το προαύλιο του ναού), παρασύρονται από τα μηχανήματα οστά, υπολείμματα του παλαιού ναού, κεραμικά και άλλα αντικείμενα.
Όλη αυτή η καταστροφή, η οποία μόνο με παρέμβαση της αρχαιολογίας μπορεί να διορθωθεί, έχει και το θετικό της, που είναι η παρατήρηση των ταφικών συνηθειών της εποχής εκείνης. Όμως, για ποιά εποχή μιλάμε άραγε; Θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οι τελευταίες ταφές στον χώρο αυτόν, αν αποτελούσε πράγματι το νεκροταφείο του παλαιού χωριού (κάτι που είναι αβέβαιο, αφού, όπως προανέφερα, ταφές ανακαλύπτονται και στον Αϊ-Γιώργη), θα πρέπει να πραγματοποιήθηκαν κάποια στιγμή κατά τον 18 αιώνα. Το χωριό βρίσκεται ήδη στην σημερινή του θέση το 1830, άρα η μεταφορά του (αν είναι πραγματικότητα και όχι μύθος) θα πρέπει να έγινε τουλάχιστον στις αρχές του 19ου αιώνα.
Στην τελευταία βόλτα μου, λοιπόν, στον Αϊ-Νικόλα, αυτό που παρατήρησα με ενδιαφέρον είναι ότι σε δύο ταφές που είχαν αποκαλυφθεί πάνω στον δρόμο στις δύο πλευρές του κρανίου κάθε νεκρού ήταν τοποθετημένες δύο πέτρες, πάνω στις οποίες στηριζόταν μία κεραμίδα. Το πρόσωπο, δηλαδή, του νεκρού βρισκόταν μέσα στο αυλάκι της κεραμίδας, σαν να ήθελαν να το προστατέψουν.
Περισσότερα στοιχεία δεν είναι δυνατόν να προκύψουν, αφού για κάτι τέτοιο είναι αρμόδιοι οι  αρχαιολόγοι, και σε καμία περίπτωση τα τρακτέρ. Είναι φανερό, πάντως, ότι η κατεύθυνση του νεκρού είναι, όπως και σήμερα ανατολική, χωρίς να μπορεί να διακριθεί η στάση του σώματος.
Για την χρήση της κεραμίδας ως καλύμματος του προσώπου θα πρέπει να υποθέσουμε ότι οφείλεται στην απουσία φερέτρου, το οποίο μέχρι και πριν μερικές δεκαετίες αποτελούσε πολυτέλεια. Θεωρώ δηλαδή ότι η κίνηση αυτή δηλώνει φροντίδα των ζωντανών να προστατέψουν το πρόσωπο του νεκρού. Άλλωστε, παρόμοια είναι και η σημερινή συνήθεια να καλύπτουμε τα πρόσωπα των νεκρών πριν την ταφή με μαντήλι.
Εν πάση περιπτώσει, είναι εμφανές όχι μόνο από το περιστατικό αυτό αλλά και από τα υπόλοιπα ευρήματα της περιοχής ότι η έρευνα εκ μέρους των ειδικών είναι αναγκαία και θα φέρει σίγουρα ενδιαφέροντα αποτελέσματα.